Markii Xabiibo Cabdi Cali ay iska diwaan gelisay sanadkii 2009kii jaamacadda Muqdisho University, oo ah mid ka mid ah jaamacadaha ugu horreeya magaalada Muqdisho, waxay rajo sare ka qabtay inay hesho shaqo mushaar fiicanay ka hesho si ay ugu taageerto waaliddiinteeda iyo sagaal carruur ah oo ka yar. Xilligii ay waxbaraneysay, lacagta jaamacadda iyo gaari-raaca ayaa culeys ku ahaa qoyskeeda saboolka ah, oo keliya aabbaheed uu ka hayay shaqo aan joogto ahayn. Balse saddex sano kadib qalinjebinteeda shahaadada bachelor ee luqadaha oo ay ku takhasustay luqadda Ingiriiska, Xabiibo weli shaqo ma helin.
“Weligey ma sawiran inay tani dhici karto.” Ayay u sheegtay raadiyow Ergo ayadoo ku sugan Muqdisho. “Waan lugeynayay maanta dhan, anigoo aadaya xafiisyada NGO-yada maxalliga ah iyo shirkadaha gaarka loo leeyahay. Balse waxaa mar walba la ii sheegaa inuusan boos bannaaneyn.”
Xabiiba ayaa codsaneysay shaqooyin oo aadi jirtay wareysiyo lala yeelanayo tan iyo sanadkii 2012. Lixdii bilood ee lasoo dhaafay, waxay codsatay shan shaqo oo boos uu ka bannaanaa. “Badanaa shaqooyinka hore ayaa loo qaatay oo loo siiyay dad qaraabo iyo asxaab la ah kuwa wax shaqaaleysiinaya.”
Sida ay sheegtay Nasri Cabdi Cismaan, oo ah xiriiriyaha barnaamijka dhowaan la aasaasay ee shaqooyinka loogu raadinayo haweenka jaamacadaha ka qalinjebiyay ee loogu magacdaray FURSAD, khibradda Xabiibo waa mid wada heysata haweenka jaamacadaha ka qalinjebiyay ee tiradoodu ssoo kordheyso guud ahaan dalka. “Ugu horreyn waxaa jirta doorbididda qaraabada iyo asxaabta marka ay timaaddo shaqaaleysiin, balse waxaa taas kasii daran in kuwa wax shaqaaleysiinaya ay badankood yihiin rag waxayna doorbidaan inay shaqaaleysiiyaan rag iyagoon u eegeynin mudnaatooda ama mudnaanta haweenka sababtoo ah waxay aaminsan yihiin in raggu yihiin kuwa,” Nasra Cismaan ayaa sidaas u sheegtay raadiyow Ergo iyadoo ku sugan Muqdisho.
Erayada Nasra ayaa sawir ka bixinaya xaqiiqda gudaha ka jirta. Tusaale ahaan, siddeeddii gabdhood ee kuliyadda luqadaha kala qalin-jebiyay Xabiibo, keliya mid ka mid ah ayaa shaqeysa, balse dhammaan 15kii wiilasha ahaa ee ay isku fasalka ahaayeen way ku guuleysteen inay shaqo helaan.
Xog-baarid uu sameeyay ururka Iftin, oo maamula mashruuca FURSAD, ayaa muujineysa in haweenku ay qiyaastii boqolkiiba 20 ka muuqdaan shaqaalaha qaybaha waxbarashada iyo NGO-yada. Balse tirada haweenka ee ka shaqeeya qaybaha kale ayaa badankood aad u yar. Keliya boqolkiiba siddeed shaqaalaha shirkadaha is-gaarsiinta, oo ah shaqaaleeyaha ugu weyn, ayaa ah haween. Xog-baariddan, oo la daabacay bishii May, ayaa qeexeysa in shaqaaleeyeyaasha la wareystay ay badankood doorbidayaan inay rag shaqaaleysiiyaan sababtuna ay tahay iyagoon rabin inay haweenka siiyaan fasaxa dhalmada.
Xawaaladaha, oo ah hannaan lagu kala xawilo lacagaha, ayaa ah qayb kale oo weyn oo wax shaqaaleysa, waxaana ka shaqeeya sidoo kale haween aad u yar. Marka Deeqo Cali Cumar, oo maarreynta ganacsiga uga qalin-jebisay jaamacadda Makerere University ee magaalada Kampala, ay shaqo ka codsatay xawaalad ku taalla magaalada Muqdisho agaasimaha ayaa u sheegay inaysan weligood haween shaqaaleysiin muddada 20ka sano ah ee ay shaqeynayeen isla markaana aysan ku talo jirin inay dhaqankaas beddelaan.
“Markay leeyihiin haween ma shaqaaleysiinno, waxa ay dhab ahaan ula jeedaan ayaa ah inaadan shaqo ka heleynin meesha sababtoo ah haween baad tahay,” sida waxaa tiri Deeqa oo aad u niyad-jabsan, oo sidoo kale shahaadada Masters ka heysata nabadda iyo xallinta khilaafaadka jaamacadda Kampala University. Waxay hadda wax ka dhigtaa jamacadda the Modern University ee sayniska iyo tiknolojiyadda ee magaalada Muqdisho.
“Dhibaatada shaqo la`aanta heysata haweenka jaamacadaha ka qalin-jebiyay ayaa ah mid aah u daran waana mid sidaas u taagnaan doonta sanadaha soo socda keliya maaha in haweenka shaqooyinka loogu diido jinsi ahaantooda, balse sidoo kale waa iyagoon taageero ka helin qoysaskooda iyo bulshada,” ayay tiri Deeqo.
Deeqo, oo ah qofka qoyskeeda ugu weyn oo ay soo raacaan labo gabdhood oo ka yar, ayaa sheegtay in haweenka waxbartay iyo kuwa aan waxbaranba waxay ahaayeen insha dhaqaale ee qoysaska Soomaaliyeed tan iyo intuu dagaalka sokeeye bilowday sanadihii 1990-meeyadii. Ragga ka badbaaday dagaalka ayaa shaqo la`aan iyo “Guri-joog” noqday halka ay haweenkuna u baxeen inay hilib, caano, dhuxul iyo qaad ku iibiyaan waddooyinka ugu halista badan ee dalka si ay qoysaskooda u quudiyaan.
“Haweenka waxaa loo oggolaaday inay ku shaqeeyaan xaaladahaas khatarta leh xilliyadii dagaallada, hadda oo dalku uu in badan ka ammaan badan yahay sidii horana haweenku waa kuwo jaamacado ka qalin-jebiyay heystana xirfado rasmi ah. Haweenka waa in lagu taageeraa inay aadaan shaqooyin ku habboon oo maalintii ah intii lagu xaddidi lahaa shaqooyinka waddooyinka oo ay ilaa habeenkii ku gaaraan,” ayay tiri Deeqo.
Aweys Xaddaad, oo ah agaasimaha guud ee wasaaradda shaqaalaha iyo arrimaha bulshada ee Soomaaliya, ayaa rumeysan in la gaaray waqtigii bannaanka lasoo dhigi lahaa arrinta shaqaaleynta haweenka. Labaatan sano kahor, doodda xoojinta haweenka waxaa diiradda lagu saari jiray waxbaridda gabdhaha yaryar; 10 sano kahorna waxay u gudubtay hubinta in gabdhuhu ay helaan waxbarasho sare. Labadaba xoogaa waa lagu guuleystay. Hadda haweenku waa inay si siman u haleeli karaan suuqa shaqooyinka ma aha keliya dhanka tirada balse iyadoo la eegayo danta koboca dhaqaalaha iyo wax-soo-saarka dalka.
“Sida dadka oo kale, dal walba wuxuu leeyahay laba gacan-rag iyo haween. Haddaadan isticmaalin labada gacan, waa dhibkaaga ma aha keliya dhaqaalo ahaan, balse sidoo kale bulsho ahaan iyo siyaasad ahaan sababtoo ah waxaad ku tiirsan tahay keliya qayb ka mid ah waxtarkaaga,” Xaddaad ayaa sidaas u sheegay raadiyow Ergo.
In haweenka laga xaqiro haleelidda suuqa shaqaooyinka waxay noqon doontaa fursad weyn oo la lumoyay waxayna saameyn muddada fog s ku yeelan baraaraha dhaqaalaha Soomaaliya. “Labadaba haweenka iyo raggu waa inay shaqeeyaan si loo kobciyo wax-soo-saarkeenna taasoo noo horseedi karta koboc dhaqaale iyo horumar. Waxay taas naga caawin kartaa soo af-jaridda ku tiirsanaanta gargaarka iyo deeqaha shisheeye,” Ayuu yiri.
