(ERGO) – Dad gaaraya 80,000 oo qof oo ku nool xeryaha qaxootiga Dhadhaab ayaa wajahaya dhibaato dhanka nolosha ah, markii ay qabatimeen isticmaalka maandooriyaha, taas oo keentay in ay iskaga haraan waxbarashada iyo shaqooyinka, markii ay xamili waayeen
Xogtaan waxaa lagu ogaaday daraasad ay soo saartay dalada ay ku midaysan yihiin ururada dhallinyarada. Xog aruurinta oo laga sameeyay dhamaan xeryaha ayaa la waday muddo toddobo bil ah iyada oo la soo bandhigay sanadkan.
Dhamaan dhallinyada isticmaalaya maandoorihaya ayaa ka siman saamaynta. Waxaa ka mid ah Cali oo aan qarinay magaciisa saxda ah. Wuxuu muddo saddex sano ah uu si joogti ah u adeegsada xashiiishka iyo qamriga. Xaaladdaas ayaa gelisay dhibaato uu ka soo kabsan la’ayahay.
“Waa inaan maalin walbo isticmaalo sabaabto ah haddan isticmaali waayo waan isku dhax yacaya oo dulqad la’aan ayaan noqnaya, taas ayaa keeneysa inaan dadka igu dhaw aan la dagaalo oo la buuqo. Sigaarka ugu yar waxaan isticmalo maalinkiina 15 xabo ayaan ka isticmala, xashiishkana waa la mid. Qaadka ayaan malmo ka joogi kara.”
Cali oo ah 24 sano jir waxaa markii ugu horraysay dayriyay qoyskiisa. Arrintaas waxay ku qasabtay in uu noqdo darbi jiif, maaddaama uusan hayn qaab uu noloshiisa ku maareeyo. Wuxuu subax kasta u kalahaa in uu dadka ka dawarsado lacag uu ku iibsado maandooriyaha.
Maalamaha qaar oo uu waayo ayuu sheegay in uu galo xaalad caafimaad oo khatar ah, maaddama uusan ka ahaan karin. Wuxuu xusay in uu isbeddelayo miir ahaan taaas oo keenaysa in xitaa uu dhibaateeyo dadka waddooyinka maraya.
Qoyska Cali oo aan weligood qof isaga ka horreeya ka baran isticmaalka maandooriyaha ayaa u muujiyay takoor. Ninkan oo dugsiga sare dhameeyay sanadkii 2020 waxay qoyskiisa qorshaynayeen in ay u diraan jaamacad, balse rajadaas ayaa meeesha ka baxday markay ogaadeen in uu balwad bartay.
“Aad iyo aad ayuu xariirka aniga iyo waalidkeyga u daciifay oo sidii hore maahan. Qofka inta uusan balwad yeelan baa la aamini kara, laakiin mar hadaad balwad bilawdo walaga aamin baxa, waxaana qof walbo ka aaminaya qof noolasha ka dhacay oo aan waxbo qabsan karin.”
Cali ayaa sheegay in isticmaalka maandooriyahha ay bareen dhallinyaro ay saaxiibo ahaayeen. Wuxuu xilligaas ujeedkiisa ahaa in uu iskaga yareeyo welwel ay ku haysay in uu qurbaha aadddo, Wuxuu aminsanaa in uu xilliga uu rabo iska jari karo wallow ay taas suurageli waysay markii u aad u bartay.
Dhanka kale Cali ayaa sheegay in ka hor inta uusan balwadda baran ay qoyskiisa ka lahaayeen rajo aad u sarraysa. Wuxuu ku fiicnaa waxbarashad halka sidoo kale uu ku shaqayn jiray samaynta boorarka ganacsiga oo uu yaqaanay naqshadayntooda balse shaqadaas ayuu iskaga haray markuu bartay balwadda.
Waxaa ka soo geli jiray dhaqaale u dhexeeya 5000 ila 7000 oo kenya shilin ah, taas oo uu ku kala qaybin jiray waxbarashadiisa in uu ku maareeyo iyo in uu nolosha qoyskiisa ku kabo. Wuxuu tilmaamay in hadda maaddaama uusan muddo ku shaqayn uu xitaa halmamay xirfaddiisii, taas oo ka niyad jabisay in uu mar kale billaabo.
“Waddo khaldan ayaan ku socdaa waa ogahay, laakiin waxaan ilaahay ka rejaynayaa in uu albaab khayr noo furo oo aan waxaan ka baxno. Ma jiro qof jecel, balse wakhtiga iyo marxladaha ayaa keenay. Waxyaabo badan ayaa kalifay inaan isticmaalno, Aniga shakhsi ahaantayda waxaa igu kalifey waxaan qabto ayaan waayay.”
Inta badan dhallinyada ku nool Dhadhaab ayaa la dhibtoonaya saamaynta ka soo gaartay maandooriyaha ku faafay. Waxay u isticmaalaan si ay iskaga mashquuliyaan shaqo la’aanta ka jirta xeryaha.
Marka laga soo tago dhalinyarada weli ku foogan isticmaalka maandooriyaha. Waxaa jira kuwa iska joojiyay, markii ay ku baraarugaan waxyeeladeeda halka qaar kalana ay ka faa’iidaysteen talo siin iyo wacyi-gelin ay ka helaan qaybo ka mid ah bulshada.
Maxamed Cilmi Jaamac wuxuu 2024 iska dhaafay isticmaalka maandooriyaha, markii uu garawsaday dhibaatada ka soo gaartay muddo afar sano ah oo uu joogto u adeegsanayay. Wuxuu tilmamay in tan iyo markaas uu galay nolool wanaagsan.
“Markii aan iska daayay daroogada hurdo caafimaad leh ayaan helay. Xiriirkii aniga hooyaday iyo walaalahay waa fiicnaaday. Gurigeenii waa ku noqday. Nin lagu xisaabtamayo oo maalintii soo shaqeeya oo magaalada ka soo xamaala ayaan noqday.”
Wuxuu la shaqeeyaa shirkad ay leeyihiin rag ay qaraabo yihiin oo ka shaqaysa dhismaha guryaha. Waxay siiyaan lacag dhan shan iyo toban kun oo kenya shilin ah.
Muddo 5 bil ah oo uu shaqaynayo wuxuu tilmamay in uu kaalin ka qaato nolosha qoyskiisa oo 10 qof ah. Wuxuu bilkasta hooyadiis siiyaa todobo kun oo ka mid ah lacagta uu qaato, taas oo isbeddel u horseedday qoyskiisa oo ah qaxooti aan lahayn il dhaqaale oo ay toos ugu tiirsan yihiin.
Wuxuu sheegay in labo jeer uu xabsi u galay dhibaato uu dad u gaystay isaga oo aan maankiisu joogin. Wuxuu xusay in hadda uu murigoodo markuu soo xasuuusto xaaladdii uu ka soo laabtay.
“Mararka qaar dad ayaan is dagaali jirnay sadex ruux ayaan wax ku dhuftay. Dhib xoogle ayay naftayda u gaystay daroogada.”
Labadii sano ee la soo dhaafay waxaa si xawli ah ugu soo batay xeryaha dhadhaab isticmaalka maandooriyaha, taas oo caqabad aad u wayn ku noqotay dhallinyarada sida uu Radio Ergo u shegay Maxamed Cabdulaahi Jimcaale oo ah gudoomiyaha dalladda ururka dhalinyarada.
Wuxuu xusay in daraasadda ay soo saareen ay daaha ka qaadayso in dhibaatooyin badan ay dadka xeeryaha ku nool kala kulmaan dhalinyarada isticmala maandoriyaha. Wuxuu tilmamay in xiliyada habeenkii dadka daroogaysan ay bulshada u gaystaan jirdil. Dhac iyo falal kufsi ah wallow aysan shegin tirakoob rasmi ah.
“Sababaha waxaa ka mid ah shaqo la’aan bahsan oo xeeryaha ka jirta. Waxaa kalo jira isku buuq ay dhalinyarada la kulmayaan oo la xariira in rajadoodi labaad ee ahayd in ay dhoofaan ay iyaadana mesha ka baxday.”
Guddomiyaha ayaa sheegay in ay wadan tababaro iyo wacyigelin ay doonayaan in ay ku joojiyaan tirada sii kordheysa ee dhalinyarada adeegsanaya maandooriyaha, balse wuxuu xusay in dhaqaale yari haysa darteed ay ku adkaan doonto in ay natiijadaasi gaaran.
Dhalinyaro badan oo adeegsada moondiriyayaal ayaa dhibaatooyin kala duwan kala kulma, waxayna xog aruurintu muujinayaa in tirada badan ee arintaan ay daashatay ay saamayn aan wanaagsanayn ku yeelanayso mustaqbalkooda iyo kan bulshada.
