(ERGO) – Boqollaal dhallinyaro ah oo ku nool Somaliland ayay soo wajahday shaqo la’aan saameysay waxbarashada, cuntada iyo hab-nololeedkooda kale.
Waa xaalad ay wajahayaan tan iyo bishii July ee sanadkan, markaas oo bankiga dhexe ee Somaliland uu joojiyay in lacagaha danabeysan leyskugu diro adeegyada taleefanka ee Zaad iyo e-Dahab.
Go’aankan ayaa suuqa ka mamnuucay ganacsatada yaryar oo Bankigu sheegay inaysan diiwaan-gashaneyn, canshuur bixiyaalna aysan aheyn.
Waxay dowladdu sheegtay inay sharci darro ku shaqeynayeen, ayna lacagaha ku sarifayeen qiime aan aheyn kan uu jaan-gooyo bankiga dhexe oo ay qasab tahay in loo hoggaan samo.
Go’aankan waxaa soo dhoweeyay ganacsatada sariflayaasha ah ee diiwaan-gashan, balse danyarta suuqa ka baxay ayay taabatay noloshooda daruuriga ah.
Jimcaale Xasan Saleebaan oo ka mid ah dhallinyarada ku tiirsanayd ayay arrintan dhaxal-siisay inuu ka haro waxbarashada fasalka afaraad ee dugsiga sare ee Today ee magaalada Hargeysa, markii uu awoodi waayay inuu bixiyo $25 oo bishii laga qaadi jiray.
Wuxuu sheegay in keligiis aysan ku koobneyn xaaladdu oo ay cunno yiri wajahayaan afar walaalihiis ah iyo labadiisa waalid oo isaga ku tiirsanaa. Hal waqti ayuu xusay in dabka ay ku shitaan kaalmo yar oo ay ka helaan qaraabada oo ah mid aan sii socon doonin.
“Wax waqti ah nalama siin oo kedis ayuu nagu noqday go’aanka shaqo joojinta ah. immika xataa dukaamadii na aamini jiray waxba nama siiyaan waayo sarrifkii in nalaga joojiyay ayay og yihiin.”
“Ehelkiina haddaad xidhiidhiso wax badanba ku siin-mayaan. Marka arrintan sarrifku saamayn aad u wayn bay noo geysatay.”
Sarifka laga xiray ayuu tilmaamay in maalinkii uu ka heli jiray $20 illaa $30, isagoo ku dabari jiray kirada guriga, korontada iyo biyaha oo isku dar bishii ah $60 iyo kharashaadka kale ee nolol-maalmeedka.
Jimcaale oo 19 jir ah ayaa sheegay in shaqadan uu billaabay sanadkii 2023, markaas oo uu guursaday walaalkiis ka weyn oo ay ku tiirsanaayeen, kaas oo hadda la tacaalaya qoyska uu dhistay oo uu ka maareeyo miis uu ku wareejiyo kabaha, ayna ku adag tahay inuu biilo laba qoys.
“Anaga inan naga wayn ayaa na biili jiray. Inankiina wuu guursaday, ka dib anuu culayskii xaafaddu isoo fuulay. inan aanu asxaab nahay ayaa boqol Doollar ii dhiibay, sidaasaan ku soo galay suuqa. Immika wax rajo ah oo ii muuqda ma jiro, Dowladdii ayaa soo rogtay sharci adag oo aysan ka noqoneyn.”
Jimcaale ayaa tilmaamay in shaqo la’aantu ay deg deg u saameysay, sababtuna ay tahay inuusan laheyn keyd dhaqaale, maadaama wixii soo gala uu ku dabari jiray nolosha asaasiga ah ee qoyska.
Wuxuu intaas ku daray in duruufaha adag ee soo wajahay qoyska ay warwar joogta ah ku hayaan, maaddaama ay sugayaan walaalo ka yar iyo labadiisa waalid nool xaalado caafimaad oo ah qallal iyo neef qabatin.
“Immika waxaan is lahaa dhismaha gal laakiin culeys bay igu noqotay oo maba helin. Markii aan ogaaday in la joojiyay shaqadii aan ku tiirsanaa waxaan dareemay culeys badan iyo murugo, waayo meel aan u dhaqaaqo garan maayo, xirfadna malehi.”
Shuruudaha laga doonayo qofka noqonaya sarifle ayaa ah inuu bixiyo $700 oo diiwaan-galin iyo shati qaadasho ah, sidoo kalana uu sanad kasta bixiyo $130 oo canshuur ah.
Cawo Aadan Maxamed oo ka mid ah dhallinyarada ganacsigu ka xirmay ayaa Raadiyow Ergo u sheegtay in bixinta lacagtaas ay ku adkaatay, ayna wayday shaqo kale, taasina ay ku qasabtay inay door biddo in sarifka ay gasho iyadoo aan ogolaansho haysan.
Waxay sheegtay inay ku dooratay inuu yahay ganacsi aan maalgalin badan u baahneyn oo ay ku bilowday $50 oo uu siiyay qof ehelkeeda ah.
Cawo ayaa xustay in tan iyo markii shaqadaasi joogsatay ay reerka ku adkaatay daboolidda baahiyaha asaasiga ah, gaar ahaan helitaanka cuntada.
“Saddexdii wakhti markii hore si fiican baan u heli jirnay. imikana halkii wakhti ayaaba nagu dirqi ah. Noloshii way sii adkaanaysaa, shaqadiina waatanoo way naga istaagtay, marka nolosheenna way iska adag tahay.”
Cawo ayaa tilmaamtay in $300 illaa $400 oo bishii soo gali jiray ay ku dabari jirtay waalidkeed iyo saddex walaalaheed ah oo kaligeed ku tiirsanaa. Waxay hadda quutaan raashiin ay soo deynsadaan, iyaduna waa guri joog aan wali helin shaqo kale.
Waxay tilmaamtay in sannadkii hore ay sarifka ku biirtay si ay u buuxiso kaalinta aabbaheed oo geeriyooday, iyadoo hooyadeedna sheegtay inay tahay qof aan shaqeyn karin oo la nool xanuunka beer subagga, ayna u awoodi wayday inay isbitaal geyso.
“Hadda waxaan dareemay murugo aad u wayn iyo inaan fikiro oo xoog maskaxdii u shaqayso. Wixii aan qaban lahaa, haddey masaxaad tahay, haddey noqoto shaqada dumarka ee cillaan saarka, makeupka, intaba waan raadiyay, wax jawaab ah waan ka waayay.”
“Waxay noqotay waji garasho, iyo qabyaalad. Noloshii way iska adkaatay, wixii aan ku tiirsanaana waa layga joojiyay.”
Cawo oo 24 jir ah ayaa intaas ku dartay in labo walaalaheed ah dhaqaale la’aan darteed ay waxbarasho la’aan yihiin, markii ay awoodi wayday inay ka dhiibto $20 oo bishii ay ku bixin jirtay iskuul ay ka dhigan jireen magaalada Hargeysa.
Dhanka kale Samiira Muxumed Xasan oo ka mid ah dhallinyarada ay shaqo la’aantu saamaysay, waxay tan iyo bishii July raadineysaa sidii ay ku heli laheyd ildhaqaale oo ay ka maareyso qoys ka kooban siddeed qof oo ay ka dabari jirtay sarifka laga joojiyay oo ay ku biirtay labo sano ka hor.
Reerka ayaa hadda dabka ku shita raashiin qiimahiisu yahay $90 oo ay soo deynsadeen. Samiira ayaa xustay in haddii uu ka dhammaado aysan haysan wax kale, ayna adag tahay in deyn kale ay soo qaataan iyadoo aan la bixin tii hore.
“Sarifka waxaan ka faa’idi jiray maalinkii ugu yaraan $15 illaa $20. Shaqo la’aanta waxaanu ka dhaxalnay waxbarasho la’aanta lix carruur ah oo iga yaryar oo aan ka bixin jirey iskuulka iyo madarasada.”
“Madarasada oo aan afartan Doollar kaga bixin jiray iyo iskuulka oo $45 ah. Wax yaabaha kale ee aan ka sii dhaxalnay waxaa ka mida cuntadii saddexda wakhti la heli jiray oo meesha ka baxday.”
Samiira ayaa xustay in waalidkeed oo danyar ah ay duruufo adag ku soo wax bareen. Waxay sheegtay in markii ay dhammeysay dusgiga sare loo waayay dhaqaale ay jaamacad ku dhigato, maantana ay xaaladdu taagan tahay in walaalaheed loo la’yahay lacagtii iskuulka.
Waxay sheegtay inaysan isku dhiibi doonin waayaha adag, hadafkeeduna yahay xal u raadinta caqabadaha hor yaalla.
Dhallinyarada ay shaqo la’aantu saameysay ayaa ugu baaqay dowladda inay qiimeyso xaaladda oo ay raadiso xal ay ku sii wadan karaan shaqada sarrifka, maadaama boqollaal qoys ay si toos ah ugu tiirsanaayeen.
