(ERGO) – Asma Ismaaciil Axmed oo 23 jir ah waxay galab kasta tagtaa xaafado ka tirsan Hargeysa, halkaas oo ay wax ku barto carruurta iyo waalidiinta aan fursadda u helin waxbarashada iskuullada.
Dadka ay waxbarto waxay u badanaayeen kuwa horay ugu baraarugsanayn muhiimadda waxbarashada iyo qaar aan awoodin in carruurtooda oo dhan ay iskuullada geeyaan, duruuf dhaqaale xumo awgeed.
Howshan oo ay billowday bishii May ee sanadkan ayaa u noqotay il-dhaqaale, waxaana qoys kasta ay ka heshaa bishii lacag u dhaxaysa $5-$10. Dadka aan awoodin ayay xustay in aysan ku xujayn qiimo go’an.
Waxay ka tirsan tahay koox macalimiin ah oo 8 ka kooban, kuwaas oo ku wareega xaafadaha magaalada. Ka hor waxbaridda waxay dadka ku wacyigaliyaan faa’iidada aqoontu leedahay iyo cilladda jaahilnimada.
Raadiyow Ergo ayay u sheegtay in aysan ahayn faa’iido doon oo kaliya, balse qoonta ay gaarsiinayso dadka ay u aragto xuquuq ay tahay in qofkasta uu helo.
“Marka hore waxaan waalidka u sheegnaa waxa aan dadka u dhigayno iyo casharada aan caruurta ka caawinayno. Sidoo kale waxaanu isku daynaa inaanu tusno waxyaabaha aan u dhigayno, kadib waxaan qaadanaa muddo gaaban si ay u arkaan isbeddelka iyo horumarka ilmuhu samaynaayaan.”
“Haddii uu qoyskaas ku qanco saan wax u dhigayno, kaddib qoysaskaas waxay naga caawiyaan sidii ay noogu soo xiri lahaayeen qoysas kale.”
Waxay tilmaamtay in aragtida waxbaridda dadka iyo jaceylka ay u qabto macallinimada in ay soo billaabatay xilligii ay ku jirtay dugsiga dhexe, isla markaana ay ka dhabaysay riyadii ay lahayd.
Dhinaca kale xirfaddan waxay u noqotay fursad shaqo. Bishii waxaa ka soo gasha lacag u dhaxaysa $150 ilaa $200. Qoyskeeda oo 6 ah ayay ku maaraysaa noloshooda, kuwaas oo ka baxay xaalad nolol xumo.
Waxay noqotay qof kaliya ee u dhaqdhaqaaqa nolol-maalmeedka qoyska, markii aabbeheed oo shaqadiisu ahayd rinjiyeenta guryaha ay ka maarantay shirkad uu u shaqeeyanay bishii Febraayo.
Billo adag oo qoyskeeda cunno xumo ay wajaheen kaddib, waxay gashay saddex bil ka hor booskiisa iyadoo dabooshay baahidooda cunno iyo tan waxbarasho ee walaalaheed oo iyadu ay curad u tahay.
“Baahida dhaqaale ayaa ahayd midda ugu wayn ee nagu riixaysay in aan tallaabadan qaado, isla markaana waxaan ogayn in adeeggan uu bulshada faa’iido u leeyahay, sababtoo ah qoysas badan ma awoodaan in carruurtooda geeyaan dugsiyada qaaliga ah, sidaas darteed waxaan howl u qabanaa nafteena iyo bulshadeena.”
Ku dhawaad 200 oo macalin oo koox koox u abaabulan ayaa nidaamkan waxbarasho uu u noqday fursad shaqo, kuwaas oo labadii sano ee u danbeeyay ka baxay dugsiga sare sida ay sheegeen guddi ay leeyihin.
Dadka ku xirmaya waxbarashada guryahooda loogu gaynayo ayaa sii kordhaya sida ay xustay Asma, taas oo ku timid wacyigalinta ay ku dhinac wadaan waxbaridda kooxda Asma iyagoo albaab walba garaaca.
“Waxaan isku daynaa inaan qofka kula dhaqano heerka aqooneed ama ku habboon yahay. Ilmo yar haddii uu yahay waxaan wax ugu dhignaa si fudud oo xiiso leh, waxaana ku dhiirigelinaa hadal wanaagsan iyo amaan.”
“Dadka waawayna waxaanu tusnaa inaanay waxbarashadu ahayn da’, isla markaana ay tahay waxay nolol maalmeedkooda ku dabari karaan, qoyskastana wuxuu helaa waqti ku filan si uu u helo tayo waxbarasho oo fiican.”
Waxay beegsadaan xaafadaha ku yaalla hareeraha Hargaysa iyo kuwa isku raranta ah ee ay iskuulladu ku yaryihiin, halkaas oo ay kula kulmaan carruur aan waxba baran iyo waalidiin aan waligood iskuul tagin.
Qoysaska hayntooda dhaqaale ay yartahay ayay qiimo jaban ku siiyaan duruusta. Qoys walba oo ay gurigooda wax ku baraan waxaa wax u barta ugu yaraan saddex qof oo iskugu jira carruur iyo waalid.
Waalidiinta nidaamkan waxbarasho la jaan-qaaday waxaa ka mid ah Malyuun Cumar Xuseen. Toddobo carruur ah oo kan u yar uu jiro shan sano ayaa duruusta ku qaata qayb ka mid ah gurideeda.
Waxay sheegtay in ay u soo gaday sabuuray iyo agab kale oo waxbarashada ay ku qaataan, isla markaana bishii oo dhan ay ku bixiso $5, taas afar jibbaar ka yar lacagtii uga bixi lahayd iskuulka.
“Ciyaalkaygu arday weeye. Muddo labo bilood ah waxbarasho ayay ku jiraan. Ardayda secondariyada ka soo baxay ayaa noo yimaada. Wax yar oo jaban bay naga qaadaan, kaddibna carruurta ayay waxbaraan. Waan ku faa’iidnay, ciyaalkana si fiican bay wax u fahamsiiyaan.”
Dhallinyarada macalimiinta ah ayay xustay in ay ku qanciyeen waxbarashada carruurtooda xilli ay iska illowday in ay waxbartaan, maaddama lacagta ay iskuulka ku dhigan karaan qofkiiba ay tahay $6.
Qoyskeeda waxaa nolol-maalmeedka u soo dhciya saygeeda oo shaqadiisu aysan joogto ahayn. Intaas waxay ku dartay in ay qaataan maaddooyin, far-soomaaliga, xisaabta, tarabiyaha iyo qaar kale.
Waxay sheegtay in ay gashay yididiilo ay wax ku barato, markii ay aragtay sida carruurteeda wax loo barayo. Waxay qorshaynaysaa in ay ka mid noqoto waalidiinta qaybta ka ah waxbarashadan.
Toddobaadkii shan maalin oo ka mid ah ayay tilmaamtay in ay waxbarashada qaataan carruurteeda iyadoo maalintii labo macalin ay isku bedelaan galinka hore iyo kan danbe.
Dhallinyarada ku fooggan waxbarashada waalidiinta iyo carruurta loogu geeyay guryahooda waxaa ka mid ah Nuura Cali Axmed oo 22 jir. Waxay dhamaysay dugsiga sare ee Sheekh Cali Ibraahim sanadkan.
Waxay galinka hore iyo kan danbe tagtaa in ka badan 40 guri, halkaas oo carruur iyo dad waawaynay wax ku barto. Waxay sheegtay howsha ay hayso ah mid adag ay ka hesho dhaqaale ku filan qoyskeeda.
Lacag u dhaxaysa $200-300 ayay ka heshaa xirfaddan macalinnimo. Waxay u qaybisaa masruufka qoyska sida cuntada, korontada iyo biyaha, halka inta u soo harta ay dhigaalsato si ay u hesho tacliin sare.
“Qorshahaygu waa inaan jaamacad ku biro marka aan helo dhaqaale igu filan. Waxaan doonayaa inaan waxbarashadayda hore u sii wato, laakiin ma doonayo inaan joojiyo shaqadan. Haddii ay macmiishu igu badatona waxaan jeclaan lahaa inaan dhallinyaro kale ku soo daro, si ay iyaguna uga helaan shaqo.”
Waxay sheegtay Nuura in dhiiraan badan ay ka heshay barnaamijkan waxbarasho, kaas oo illowsiiyay caqabadah shaqo la’aan ee dalka ka jira iyo fikirka tahriibka oo dhallinyarada ay ku lug-go’een.
Waxay soo jeedisay in fursadaha shaqo ay ka billowdaan in qofku doonaya uu sameeyay howl-karnimo iyo adeeg bulsho, kuwaas oo waxtari kara isaga iyo bulshada uu ku dhex nool yahay.
“Waxaan kula talin lahaa inaanay shaqo rasmiya oo kaliya sugin. Qof kasta wuxuu leeyahay aqoon ama xirfad uu bulsha uga faa’iideyn karo. Haddii aad wax baratay dadka wax bar. Anigu shaqadan waxaan ka soo bilaabay aqoon yar oo aan haystay, laakiin maanta waxay iga caawinaysaa nolosha qoyskayga iyo qorshahayga waxbarasho.”
Nuura oo shaqadan ku dhiirtay bishii Abriil ee sanadkan waxay sheegtay in billowgiiba ay la kowsatay caqabad ka timid waalidiinta oo ku kalsoonaan waayay, balse wacyigalin joogta kaddib, ay ku qanceen.
Kumanaan dhallinyaro ah ayaa sanad walba ka qalin jabiya dugsiyada sare, kuwaas oo u qabysma qaar tahriiba, kuwa shaqo la’aan darteed guri-joog noqda iyo in kale oo curintooda hal-buur ku hela shaqo.
