(ERGO) – Qorrax kulul, dhul ooman ah iyo biyo qaali ah oo dadku awoodi la’ yihiin. Waa sawirka nololeed ee maanta ka jira deegaanno badan oo ka tirsan gobolka Galgaduud, halkaas oo boqollaal qoys oo xoolo dhaqato ah la hal gamayaan biyo yari sii xoogeysatay.
Abaar daba dheeraatay, roob yari soo noqnoqotay iyo kayd biyo oo aan jirin ayaa saamayn ku yeeshay nolosha dadka iyo xoolaha ay dhaqdaan.
Deegaanada Balli-khayre, Balli-sonkor, Miirxaylay iyo Ballicad oo hoos taga degmada Cadaado waxay dhammaan lee yihiin biyo qabadyo dabiici ah, balse maanta xooluhu waxay u dhimanayaan harraad, dadka inta awoodana waxay gadanayaan biyo qaali ah oo laga soo dhaamiyo meelo fog.
Balliyadan looma sameyn kannaalo biyaha uga soo qaada meelo kala duwan, gunta hoose kuma leh firaash, sida bac iyo wax la mid ah oo ka hor taga in dhulku cabo biyaha.
Roob yaridu waxay keentay in biyo kooban ay galaan balliyada, kuwaasna ay dhaqso u dhammaadaan, dhulka oo nuugay darteed.
Xaaladan waxay ka dhigtay xoolo dhaqatada halkan ku nool in sanooyin dhowr ah ay wajahayaan biyo yari soo noqnoqotay oo sii darsata xilligga jiilaalka ama abaarta.
Xoolaha oo nacfi leh waxay dadka ka dhigi jireen kuwo iibsan kara biyaha, balse hadda dadku waxay iskugu jiraan kuwo baaruhu ceyrteeyeen iyo in dhaqda xoolo nafaqadoodu liidato, daaq iyo biyo ku filan oo aysan helin darteed.
Axmed Aadan Xasan oo ku nool deegaanka Balli-khayre ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in qoyskiisa oo ka kooban 11 ah ay awoodi la’ yihiin inay iibsadaan biyaha oo fuustadii la gadayo $6. Booyado ayaa ka soo dhaamiya deegaanka Miirjiiclay oo qiyaastii 30 km u jira.
Wuxuu sheegay in maalintii oo dhan ay ku tiirsan yihiin 10 illaa 20 liitir oo ay ku caawiyaan deriskooda.
Wuxuu tilmaamay inay u isticmaalaan oo kaliya cabitaan iyo cunto karin, ayna meesha ka baxday dhardhaqid, qubeys iyo nadaafad kale.
“Deegaanka biyo yaridu waligeed way ka soo jirtay marba heer maraysay, hadda way usii daran tahay. Biyuhu aad bay u yaryihiin oo lama heloo oon ley aad u xun weeye. Markii hore xoolaha ayaan uga baxsan jirnay dhibaatada, laakiin abaarta ayaa baabi’isay nacfigii xoolaha, biyihiina helistooda way nagu sii adkaatay.”
Axmed ayaa xusay in markii hore biyaha dayn lagu siin jiray, uuna iska bixin jiray marka xooluhu nacfi yeeshaan, hasa yeeshee laga joojiyay bishii May, markii lagu yeeshay deyn dhan $300 oo uu awoodi waayay inuu bixiyo, maadaama xoolihii ay ku tiirsanaayeen ay noqdeen kuwo liita oo nacfigoodu yaraaday.
Culayska biyo yari ee haysta dartii dhowr jeer ayuu xusay inuu qaar ka mid ah eheladiisa waydiistay inay biyo u dhaamiyaan, balse uu ku hun goobay.
Saamayntu kuma eka oo keliya biyo yarida dadka ee waxay si toos ah u taabatay laf-dhabarta dhaqaalaha reer miyiga oo ah xoolaha.
Wuxuu intaas ku daray in afar mar uu biyo yari uga guuray deegaankiisa, balse dantu ku qasabtay inuu ku soo laabto markii uu waayay meel biyo iyo daaq leh oo uu ku nagaado.
“Biyo la’aantu xoolo badan ayay naga laysay. Aniga sanadkii tegay waxaa iga dhintay xoolo 100 ku dhow iyadoo daaq la’aan, cudurro iyo harraad ay isku biirsadeen.”
Wuxuu sheegay in hadda ay u joogaan 47 ari ah oo aan helin biyo ku filan, taasoo sababtay inay noqdaan kuwo la liita harraad awgiis.
Nolosha qoyskiisa ayuu sheegay inay is beddeshay, markii xoolaha oo ah isha kaliya dhaqaale ee uu ku tiirsanaa uu ka waayay cad, caano iyo wax iib gala.
Hadda ayuu tilmaamay inaysan helin cunto ku filan, sida kaliya ee ay ku helaan hal waqti oo cunto ahna ay tahay kaalmo yar oo uga timaada qaraabo ku nool deegaanka Dhuumoodle oo raashiinkooda qeyb ka siiya.
“Nolosha baadiyaha maanta aad bay u liidataa. Biyo ma jiraan, daaq ma jirto, dadka naftoodu halis ayay ku jirtaa. Xoolihii aan ku tiirsanayn way dabar go’ayaan.”
Amed ayaa xusay in nolosha miyigu aad isku badashay tobankii sano ee ugu dambeeyay. Biyaha iyo daaqa oo si caadi ah ay u heli jireen ayuu sheegay in sanooyinkan ay gabaabsi noqdeen.
Wuxuu intaas ku daray inay deggan yihiin dhul si dabiici ah ugu sameysan biyo qabatinka, balse aan laga faa’ideysan, maddama reer guuraagu wali ku dhaqmayaan habka soo jireenka ah ee ah in lagu tiirsanaado roobka iyo naqa ka dhasha oo kaliya.
Axmed wuxuu aaminsan yahay in dhibaatada aan laga bixi karin haddii aan la helin qorshe lagu keydiyo biyaha qulqula ee aan laga faa’ideysan iyo in calaf la beerto, si dadka iyo duunyaduba uga faa’iidaystaan xilliyada jiilaalka iyo abaarta.
Waa qorshe wax ka badali kara nolosha reer miyiga, balse dadku uma diyaarsana aqoon ahaan iyo dhaqaale ahaanba.
Xilligii ay xooluhu iib la haayeen, dadkuna heli kareen dhaqaale ay wax ku qabsan karaan ayuu sheegay inaysan aaminsaneyn in nolosha dabiiciga ah ay sidan u adkaan duunto, hadda oo ay ku baarugeenna aysan hayn dhaqaale ay wax ku qabsan karaan.
Cabdiwaaxid Cabdullaahi Xuseen oo deggan deegaanka Balli-sonkor ayaa sheegay in biyo yaridu noqotay caqabad ku soo noqnoqatay oo aan wali loo helin xal waara.
Wuxuu tilmaamay in balli ku yaalla tuulada uu roobkii guga biyo dhigay, balse labo toddobaad ka dib uu qallalay, maadaama aysan galin biyo badan.
Tan iyo bishii April ayuu sheegay inay ku sugan yihiin xaalad biyo yari ah. xilliggu waa jiilaal aysan adkeysan karin xooluhu. Biyo yarida darteed ayuu sheegay in harraad ay uga dhinteen 23 neef.
Biyo booyadda 30 fuusto ah la gadayo $125 ayuu sheegay in marka uu helo uu deyn ku soo qaato, markuu waayana ay harraad ku joogaan xoolaha hadda u haray oo ah 27 neef.
“Roobkii deegaanka ka da’ay aad buu u yaraa. Balliyadii biyaha uruurin jiray maalmo yar kaddib ayay engegeen. Ugu badnaan laba toddobaad ayay biyuhu ku jiri karaan haddii ay xitaa buuxsamaan, markastana sidaas ayay u qallalaan.”
Cabdiwaaxid oo ah aabbaha 6 carruur ah ayaa xusay in laga joojiyay bishii May biyo uu dayn ku shuban jirey, markii lagu yeeshay lacag $200.
Xaaladan ayaa xoolaha ka dhigtay kuwo la baxnaaniyo oo aan hadda laheyn wax la iibin karo, tabar yari awgeed.
Qoyska ayuu sheegay inuu ku tiirsan yahay deyn iyo kaalmo ay weydiistaan qaraabo ku nool magaalooyinka.
“Neef inuu kuu gadmo oo suuqa aad geysato caqabad weyn ayay noqotay oo suurta gal maaha inta badan, qoyskuna xoolahaas ayuu ku tiirsanaa, tabar kalana lama hayo. Gargaar dhinaca biyaha ah in nala soo gaarsiiyo muhiim ayay u tahay nolosheenna.”
Deegaannadan oo aan lahayn ceel biyoodyo, marka abaartu dheeraato, qoysasku ma awoodaan kharashka biyaha ay booyaduhu soo dhaamiyaan.
Barkadaha iyo balliyada oo ay ku tiirsanaayeen ayaa noqday kuwo inta badan maran, roob yari soo noqnoqotay awgeed, iyadoo kuwa gala ay dhaqso u dhammaadaan, maddama asaaska aan la dhigin bac ama shamiito ka hor taga in dhulku cabo biyaha.
Cabdiqadar Maxamed Ibraahim oo bartay cilmiga deegaanka ayaa sheegay in dhibaatada biyo yarida iyo kayd la’aantu ay tahay mid soo jireen ah, balse ay sii xumaatay sababo la xiriira roob yaraanta sanooyinka joogtada noqotay.
Wuxuu tusaale u soo qaatay balliyada deegaanada aan soo xusay oo uu sheegay inay qaadi karaan xaddi biyo oo ka badan toban kun oo mitir kuubig.
Waa biyo uu xusay in ugu yaraan sannad ay ku filnaan karaan kummanaan qoys. wuxuu tilmaamay in natiijadaas oo la gaaro ay ka horeyso in billiyadan ay helaan dayac tir iyo nidaamin ay ku bixi karto ugu yaraan boqol kun oo Doollar.
Kannaalo biyaha soo galiya oo aan loo sameyn iyo aasaaska oo aan la dhigin agab biyaha celiya ayuu sheegay inay ka dhigtay mid inta badan qallalan jiilaalka, xilliga roobkana ay galaan biyo kooban oo aan gaarin sagaashan casho.
“Waxaa muhiim ah in la dhiso biyo-xireenno yaryar iyo haamo waaweyn oo lagu kaydiyo biyaha intaas oo dhan xal ayay u noqon karaan dadka reer miyiga ah.”
Maarayn la’aanta biyaha oo ay weheliso roob yaraanta sii kordhaysa ayaa maanta noqotay caqabadda ugu weyn ee hortaagan xoolo-dhaqatada, taas oo ay lagama maar maan ay tahay inay u helaan qorshe xal waara ah u noqon kara.
