Waa meel saxmad badan oo mashquul uu ka jiro, waxaana ku yaallo ceel ay dadku ka dhansanayaan biyo. Daqiiqad kasta waxaa imaanaya haween jirigaanno wata iyo kuwo gaari-dameerro wata oo si aanay dhowr mar oo is xigxiga u soo noqon ka buuxsanaya biyaha.
Ceelasha laga hirgeliyey magaalada Baydhabo ayaa meelaha laga sameeyay qaarkood waxay u dhow yihiin xeryaha ay dagan yihiin dadka abaaraha ka soo barakacay.
Sahra Isxaaq Cabdi waxay ka mid tahay dadka deggan xerada ADC 4 oo qiyaastii shan daqiiqo oo lug ah u jirta ceelka. Waxay halkan biyo ka dhaansataa maalintii saddex jeer, iyadoo ii sheegtay in ugu yaraan siddeed jirigaan ay buuxsato, kuwaas oo ku filan inay cuntada ku karsato iyo nadaafadda.
Sahra muddo toddoba bilood ah waxay ka dhaansaneysaa halkan, balse waxay muddadan ka nasatay fayl iyo socod qaadan jirey hal saac iyo bar oo wakaaladda biyaha maalintii hal jirigaan oo shan kun laga iibin jiray ay ka soo arooran jirtay, kaas oo marna ay soo heli jirtay marna soo weyn jirtay, ciriiriga jiray awgeedna ay ku adkayd inay inta badan biyo hesho. Waxay Raadiyo Ergo uga warrantay sida hadda ceelkan laga hirgeliyey meel aan ka fogayn xeradooda uga faa’iideysatay iyo dhibaatadii horay uga heystay helidda biyaha.
“Aad iyo aad ayaa uga faraxney ceelkan naloo dhisey, waayo xilli kasta oo aan biyo u baahano waan ka dhaansanana si lacag la’aan ah. Foosto haddaad heli karto waa dhaansan kartaa sidoo kale jirgaanno ayaa sida aad rabto u buuxsan kartaa. Waxaan ka nastay dhibaatadii muddo labo sano ah aan qabnay ee biyo la’aanta, waa nimco Ilaahay noo dooray,” ayay tiri.
Sahra iyo qoyskeeda waxay ahaayeen beeraley ka soo barakacay deegaanka Ufurow ee gobalka Bay. Labo sano iyo bar noloshoodu waxay ku tiirsan tahay gargaarka hay’addaha iyo shaqo xoogsi ah.
Toban ceel ayay gaarayaan kuwa cusub ee biyo nadiifka ah laga helayo ee wixii ka dambeeyey bishii labaad ee sanadkan laga hirgeliyay gudaha magaalada Baydhabo, kuwaas oo barakacayaasha iyo bulshada xaafadaha u sahlaya in qofba ceelka u dhow biyo ka dhaansado iyadoo markii hore hal ceel oo ah midka wakaaladda bulshada dhan ay saarneyd.
Khadiijo Cali Yuusuf oo ah hooyo da’a ah kana tirsan qoysaska ku nool xerada Ekedow oo ku taalla duleedka koonfured ee magaalada Baydhabo, wax aan ka badneyn dhowr tilaabo ayuu u jiraa ceelkan riigga ah oo ka tirsan ceelasha magaalada lagu soo kordhiyey gaar ahaanna kuwa xeryaha lagu barakacay inay ka cabbaan loogu talogalay. Waxay Raadiyo Ergo u sheegtay inay ku ugu faraxsan tahay isla markaana welwelkii biyo yaraanta uu meesha ka baxay.
“Waad ii jiidaa anigoo sidaan ah ayaa inta lugeeyo magaalada jirigaan dhabarkeyga uga soo qaadi jiray, lacagta lagu soo buuxiyo waan soo deynsan jirey sababtoo ah biyo la’aan lama noolan karo, ceelkaan rajadeenna ayuu soo celiyay maalintii afar jirigaan ayaan ka buuxsadaa,”ayay tiri.
Khadiijo Waxay uga dhigan tahay inay afar jirgaan dhaansato dhibaato hore oo helitaanka biyaha ay u mari jirtey oo meesha ka baxdey, iyadoo ay mararka qaar dhici jirtay inay toddobadkii oo dhan biyo heli wayso oo reeraha dariskeeda ah ay ku tiirsanaato. Halka xilliyada qaarna jirgaankii ku soo iibsan jirtay 7 kun oo shilin Soomaali ah.
Khadiijo degmada Diinsoor oo Baydhabo u jirta 120 km ayay uga soo barakacdey abaaro, waxayna qoyskeeda oo lix ka kooban joogaan halkan mudo sanad iyo bar ah.
Meelaha ceelasha laga qoday ma aha oo kaliya gudaha magaalada, sidoo kale afar ceel oo riig ah ayaa iyana laga hirgeliyey tuulooyin, kuwaasoo biyo la’aan ay dadka ku nool uga barakiciy jireen. Tuulooyinka ayaa ku tirsanaa waro xilli robaadka ay biyo gali jiraan, sida Boonkey, Salbuuy, Lawiile iyo Reebey. Waxaana ceelashaas ka cabba ilaa boqol tuulo dadka ku nool.
Sidoo kale dadka tuuloyinka ceelasha loaga hirgeliyey ayaa loo sameeyay tuubooyin ay beeraha ku waraabsadaan iyo meelo kanaallo biyaha mara oo beeraha geeya halka markii hore roobka ay beerahooda ku tiirsanaayeen, hadda way ka duwan tahay sida uu sharraxayo Cismaan Maye Cabdi oo dadka tuulada Salbuuy ka tirsan oo ay u abuuran tahay beer qudaar ah. Cismaan beertiisa oo cabbirkeedu dhan yahay 6 hektar waxaa hadda ugu beeran yaanyo, basal iyo basbaas.
“Annaga harraad waa is dhaafnay sababtoo ah ceel ayaa tuulada laga hirgeliyey oo bulsada tuulada iyo dadka meelo kale ka yimada ay ka cabaan, waxaa noo dheer ilaa 50 beerood oo mideyda ay ku jirto ayay khudaar ku abuuran tahay oo suuqa Baydhabo ayaan geynaa, tubooyin ayaa naloogu xariiriyay, marka dhibaatadii biyo la’aanta waan ka baxnay,”ayuu yiri.
Guud ahaan afarta tuulo ee ceelasha laga hirgeliyay ayay ku yaallaan 200 oo beerood oo badankoodu ay yihiin kuwa khudaarta soo saara, waxayna ka faa’iideysanayaan ceelashan cusub, gaar ahaan kuwa ay gaari karaan tuubooyinka la xiriiriyay.
Ceelashaan oo dhismahooda uu soo bilowday sanad iyo bar ka hor ayaa waxaa iska kaashaday wasaarada biyaha ee maamulka Koonfur-galbeed iyo hay’ado ay ka mid yihiin NRC, DDG iyo maamulka degmada Baydhabo.
Guddoomiyaha Baydhabo Cabdullaahi Cali Watiin ayaa qaba in laga gudbay marxalad bulshada saameyn weyn ku lahayd oo ah biyo yaraan dhici jirtay, taas oo si looga hortago ceelashan ay u soo kordhiyeen, waxaana uu sheegay in weli dadaalo kale ay socdaan.
“Annaga ka maamul ahaan waxaa naga go’neyd in magaaladan biyo laga heli karo xaafad kasta meel u dhow inay biyo ka cabto oo biyo gelin la sameeyo, celal dhowr ah in la helo karo waana sameynay, waxaan hadda weli wadnaa baaritaanno meelo kale oo magaalada ah si ceelal kale aan u hirgelinno,” ayuu yiri guddoomiyaha.
Biyaha ay barakacayaashu ceelkan riigga ah ka helaan waa bilaash. Wuxuu qeyb ka yahay ilaa 14 ceelal oo riig ah oo laga hirgeliyey Baydhabo iyo nawaaxigeeda si biyo yaraantii soo noq noqon jirtay xilliyada jilaalka looga baaqsado. Waana mid lagu horumarinayo helidda biyo nafiid ah.
