(ERGO) – Waxbarasho la’aan ayaa soo wajahday 3,300 oo arday ka soo jeeda qoysas reer guuraa ah oo ku nool deegaanno hoostaga Mudug iyo Galgaduud 4 bil ee ugu danbaysay sida ay sheegtay wasaaradda waxbarashada Galmudug.
Waxaa xirmay 33 iskuullo hoose iyo dhexe ah oo ku yaallay deeegaannada Hog-dugaag, Haad-fuul, Balli-howd, Garas-wene iyo kuwo kale oo hoos taga degmooyinka, Cadaado, Gaalkacyo, Dhuusamareeb, Guriceel iyo Cabudwaaq.
Qoysaskii carruurtan ayaa u hayaamay deegaaanno aysan waxbarasho ka jirin si ay daaq iyo biyo ugu helaan xoolahooda, halka kuwo kalena ay ku hareen tuulooyinka laga guuray oo aysan daruus ka socon.
Maxamed Cabdi Axmed ayaa sheegay in 4 carruur ah oo u dhiganayay iskuulka hoose ee Haad-fuul ay waxbarasho la’aan ka yihiin tan iyo bishii December ee sanadkii hore, markii inta badan dadkii deegaanka ay isaga hayaameen.
“Abaarta na saamaysay darteed ayay ilmihii waxbarashadu uga xirantay. Reer miyigii iskuulka dhiganayay qaar badan deegaanno kale ayay u hayaameen. Murug weyn ayay igu haysaa oo waxaan ahay waalid ubadkiisii waxbarasho la’aan ay noqdeen, hantina aan u hayn.”
Maxamed ayaa sheegay in uusan awoodin $10 oo halkii qof wax lagu baro iskuullada gaarka ah ee magaalada Dhuusamareeb. Sideed bil oo ay waxbaranayeen ayuu xusay in uu isbeddel weyn ku arkay.
Wuxuu naawilayay in ay heer wanaagsan ka gaaraan tacliinta, maaddaama uusan isagu horay wax u baran. Qoyska Maxamed oo 10 qof ah waxay cunno xumo ku haysataa deegaanka Haad-fuul oo inta badan ay ka hayaameen dadkii ku noolaa.
Waxaa ku haray isaga iyo toban qoys oo kale oo awoodi waayay qarash iyo gaadiid ay ku guuraan. Waxay ku tiirsan yihiin 37 kiilo oo bur, Sonkor, iyo bariis ah oo 20 bishii March ay ku caawiyeen gudiga abaaraha Dhuusamareeb. Si uu muddo dheer u gaarsiiyo hal mar ayay maalinkii karsadaan.
Carruurtiisa oo yar yar ayuu xusay in ay xamili la’yihiin gaajada.
“Qoyka xaaladiisu waa adag tahay, halka waqti ayaan si dhib ah ku karsanaa. Mar waa la helaa, marna waa la waayaa. Xoolo nacfi ma lahan wax kalena kuma tiirsanin, ma xamaali karo oo lug ayaan la’ahay.”
Maxamed ayaa sheegay in lug mar hore ay xabad uga dhacday ay xanuun joogto ah ku hayso, taas oo uusan ka qaban karin shaqooyinka xoogsiga. Wuxuu tilmaamay in xaaskiisa ay umul tahay carruurtiisuna aysan weli hogaamin. Wuxuu xusay in 3 bil ee ugu danbaysay ay muteen nolol adag.
Saamaynta abaarta iyo cudurro isku raacay ayay uga dhinteen 60 ari ah iyo 5 geel ah oo noloshoodu ay ku tiirsanayd. Labaatan neef oo u hartay ayuu sheegay in aysan wax nacfi ah lahayn, kuwaas oo oonka iyo gaajada la dhimanaya.
Dhanka kale waxaa ku adag helitaanka biyaha. Deegaanku ma lahan ceel-biyood, bacaad badan oo ku soo rogmadayna wuxuu sababay in aysan booyaduhu soo gali Karin. Halka Fuusta waxaa la iibiyaa $5 oo aysan awoodin. Waxay ku tiirsan yihiin 20 liitar oo dadka dhaama ay ku caawiyaan.
“Qofkii awooda xitaa waa ku qaali. Booyadaha ayaa laga baryaa oo nin baa mar ku dayminayo oo is leh roob baa la heli doonaa midna wuuba kuu diidayaa. Biyah dhibaato weyn ayaan ku qabnaa.”
Maxamed ayaa sheegay in uu waydiin joogto ah kala kulmayo ganacsato Dhuusamareeb jooga oo ku leh $2,700 oo ah dayn dhowr sano isku gaartay oo uusan bixin karin xilligan adag.
Deegankan Haad-fuul oo Dhuusamareeb dhanka bari ka xiga 26 km waxay Wasaaradda Waxbarashada Galmudug iskuulka ka hirgalisay bishii April 2024. Waxaa dhiganayay 136 arday oo hadda dhamaantood daruus la’aan noqday.
Reer guuraaga ku nool miyiga fog ee Galmudug waxay ka siman yihiin tacliin la’aanta carruurtooda haysa. Jilaalka ayaa ku qasbay in ay xoolaha calaf iyo biyo uga raadiyaan deegaano kale.
Saynab Maxamed Cabdi waxaa tan bishii Janaayo waxbarasho la’aan ka ah saddex carruur ah oo dugsiga hoose ee Hog-dugaag uga dhiganayay fasallada 1, 2, iyo 3. Waxay sheegtay in iskuulka ugu dhow uu ku yaallo magaalada Cadaado uu u jirta 40 km, taas oo aysan hayn qarash ay ku gayso.
“Waxbarasho la’aantoodu aad ayay ii dhibaysaa, sababtoo ah magaaladii ma gayn karo oo lacagta iskuulka kama bixin karo. Anigii magaalada ma dagi karo oo guri kuma lihi kirana ma awoodo.”
Saynab ayaa sheegtay in in tuullada ay ku hareen iyaga iyo shan qoys oo kale. Dadkii la deganaa oo xoolo dhaqato ahaa abaarta darteed ayay isaga guureen. Waxay xustay in ay duruuf dhaqaale oo haysata ay la guuri waayeen xoolana aysan u joogin.
Qoyskeeda oo 9 qof ah ma heli karaan cunno iyo biyo ku filan, taas oo culayska ku sii badisay. Waxay hal mar karsadaan kaalmo aan joogto ahayn oo ay ka helaan ehelkooda degan Cadaado ama gaajo ayay ku seexdaan haddii ay waayaan.
Waxaa ka xirantay dhamaadkii Janaayo maqaayad ay cunnooyinka bisil ku iibin jirtay oo ay noloshoodu ku tiirsanayd, taas oo maalinkii ay ka helaysay $10 illaa $15 oo u ay ku dabooli jirtay baahiyah reerka. Geediga xoolo dhaqatada oo macaamiil u ahayd ayaa saameeyey ganacsigeedii.
“Markii hore shaah iyo qado ayaan iibin jiray oo meherad ayaa xaafada iigu taallay. Hadda waa xirantay oo dadkii waa guureen kuwa harayna waxba ma haystaan. Ganacsi shaqaynaya ma jiro haddii aysan dad joogin.”
Qoyska Saynab ma heli karaan biyo ku filan. Ceelka deegaanka wuxuu cilladoobay 2 bil ka hor, taas oo sababtay in booyaduhu ay halkii fuusto iibiyaan $4 oo awoodeeda ka baxsan. Arintaas in ay maalinkii isku celceliyaan hal caag oo ay waydiistaan dariska.
Waxay xustay in aysan ku filnayn reerkeeda oo badan, balse aysan doorasho kale haysan. Saamaynta abaarta iyo cudurro aysan garanayn oo isku raacay ayay sanadkii hore ku waayeen 50 ari ah oo ay xoolo ka lahaayeen. Shaqooyin xamaal ah oo ninkeedu marar badan ka raadiyay Cadaado ayay sheegtay in uusan ka helin.
Dhanka kale Baashi Ducaale oo ah agaasimaha qorshaynta ee Wasaaradda Waxbarashada Galmudug ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in carruurta ka soo jeeda qoysaska reer guuraaga iyo danyarta ah ee waxbarashadu ka joogsatay ay caqabad weyn noqotay.
Wuxuu tilmaamay in iskuulladii bilaashka ahaa ay saamaynta jilaalka darteed u xirmeen. Arimahan ayuu xusay in ay curyaamiyeen dadaalkii wasaaraddu deegaannada durugsan uga hirgalisay tacliinta lacag la’aanta ah.
“Ardaydii waxay iskuulkii u imaan waayeen in dadku ay xoolaha baad iyo biyo u raadinayaan oo carruurtii ay la guureen iskuulladii oo furan iyo magacalimiintii oo jooga ilama ma imaanayaan.”
Baashi ayaa sheegay in xaalada abaarta oo daran darteed aysan ku guulaysan talaabooyin ay qaadeen si iskuulladaan aysan u xirmin.
Wuxuu tilmaamay in hadda ay dowladu awoodda isugu gaysay sidii dadka noloshooda loo badbaadin lahaa, maaddama ay waayeen ilihii ay ku tiirsanaayeen.
Abaaraha soo laalaabta waxay saamayn xoogan ku yeesheen waxbarashada iyo nolosha kale dadka reer guuraaga ah. Waxayna sidoo kale yareeyeen fursadihii ay heli kareen qoysaska deegaannada durugsan ku nool.
