(ERGO) – Boqollaal dhallinyaro ah oo ku nool xeryaha barakaca Muqdisho ayaa wajahaya shaqo la’aan sababtay in qoysaskooda ay noloshu ku adkaato. Waxay sheegeen in dhaqaale xumada haysa ay u horseeday inay awoodi waayaan barashada xirfado ay quud maalmeedka kala soo baxaan.
Axmed Cali Xasan oo ka mid ah, wuxuu sheegay in shan bil gudahood uu tagay lix meelood oo shaqooyin uu ka raadiyay, kuwaas oo looga soo wada diiday. Axmed oo 19 sano jir ah waa qofka kali ah ee u dhaqdhaqaaq qoyskiisa oo ka kooban hooyadiis, afar walaalihiis ah iyo isaga.
Wuxuu sheegay inaysan maalinkii joogto u heli karin hal mar oo cunno ah. Habeenada qaar, wuxuu la seexan waayaa carruurta ka yaryar oo gaajo la oynaya, isaguna uusan hayn meel uu wax uga keeno. Waxaa burburay rajo kasta oo uu ka qabay inuu ka gudbo culayskan.
‘’Rajadii aan barakac uga bixi lahayn waa soo dhamaatay oo korontadii waan baran waayay. Inaan xaafado biilo oon waxbarto oon rafaadkaan ka saaro iima suuragalin. Iskuulka markasta oo aan tago lacagta la igu xiro ee ugu yar oo $35 aniga ma awoodo. Arrintaas saamayn weyn ayay igu yeelatay hamigaygii ayaana ku baabaa’ay.’’
Qoyska Axmed oo tan iyo 2021 ku noolaa xerada barakac Daryeel ee degmada Kaxda waxaa xaaladooda sii adkeeyay, markii dhamaadkii isla sanadkaas ay dhaqaatiirtu hooyadiis ka soo sheegeen cudurka sonkorta oo sababay inay qaban wayso shaqooyin nadaafad ah oo ay nolol maalmeedka uga raadin jirtay.
Wuxuu sheegay in alaabo yaryar oo habeenkii uu wadooyinka ku wareejiyo uu ugu badnaan 40 kun oo shilin Somali ah ka helo. Wuxuu u aruuriyaa $20 hooyadiis bishii daawo ugu iibiyo hooyadii, taas oo ay laqdo markii ay sonkortu ku kacdo. Waxa u soo hara ayuu sheegay in aysan kaafin karin cuntada iyo biyaha.
Axmed ayaa sheegay in ilaa markii uu 15 sano jiray uu kaligiis la daalaa-dhacayo nolosha reerkooda, maaddaama uu curud u yahay agoonimana uu ku soo koray. Hadda walwalka ugu weyn ee haya waa sidii uu cunno ugu heli lahaa, hooyadiis iyo walaalihiis ka yar.
‘’Cuntada yar ayaanba dhib ku helaan oo hadda qutul daruuriga ayaa nagu yar rafaad ayaan ku jirnaa, in xitaa hal galin aan wax cunno ayaa dhacda maalinta dhan. Lows ayaan wareejiyaa mustaqbalkaygii wuu baaba’ay. Mararka qaar xaafada ayaan iska joogaa, markaan waayo lacag aan lows ku soo qaato deyntana la ii diido.’’
Axmed ayaa sheegay in shaqooyinka magaalada ay la wareegeen shirkado shaqo doonka ku xiraya shahaado iyo qof masuul ah oo damiin ka noqda, kuwaas oo midna uusan heli karin. Wuxuu xusay in xalaadan barakac ka hor uu jeclaa inuu noqdo injineer korontada ku takhasusay.
Hamigaas wuxuu dhamaaday, markii afar sano ka hor fatahaad uu wabiga Shabeele ka sameeyay magaalada Jowhar ay baabi’isay labo qol oo jiingad ah, musuq iyo beer hal hektar ah oo ay hanti ka lahaayeen. Waxay ku qasbanaadeen inay galaan xeryaha barakaca Muqdisho oo aysan ka helin nolol dhaanta tii ay ka yimaadeen.
Dhallinyarada barakacay waxay markasta isku dayaan inay bartaan xirfadaha gacanta sida korontada, farsamada taleefannada, kombiyuutarada ama tolista dharka, taas oo ay u arkaan qaabka kali ah ee ay qoysaskooda daruufaha nolosha uga saari karaan.
Cabdiqaadir Ibraahim Yuusuf waa 20 jir ku nool xerada Ceel-Qalow duleedka Muqdisho. Ninkaan ayaa sheegay in xaalada barakaca oo ay ku jireen shantii sano ee ugu danbaysay ay xirtay alaab kasta oo fursad hormarineed uu naftiisa iyo qoyskiisa ugu raadin lahaa. Wuxuu ku qasbanaaday nolol maalin la qado maalina wax yar la cuno.
“Waxaa iga hor taagan waa dhaqaalle yari qoyskaayga aniga ayay igu tiirsan yihiin hadda, markii horena waa ii awoodi waayeen in ay iga bixiyaan iskuulka, haddana farsamada gacanta ma awoodaan, waxaan nahay dad barakac ah, waxaa laga yaabaa in maalinkii hal mar aan dabka shidano mar marna aan shidan weyno oo aan sidaasi ku qadno.”
Cabdulqaadir ayaa sheegay in cunno xumada ay qoyskiisa u wehliso biyo yari. Waxay maalinkii isticmaalaan 20 liitar oo ay ka soo baryaan dad dhaama oo ka soo iibsada ceel gaar loo leeyahay oo xerada u jira 2 km. Wuxuu sheegay inaysan iyagu awoodin saddex kun oo halka labaatanle la gado. Maalmaha qaar ayaysan helin oo ay oon ku joogaan.
Wuxuu doonayaa inuu barto samaynta qalabka guryaha sida kuraasta, sariiraha, miisaska iyo armaajooyinka. Arintaan oo ilaa yaraantiisa uu ku hamin jiray ayuu sheegay in haddii uu fursad u heli lahaa uu ka mira dhallin lahaa, maaddaama uu aaminsan yahay inuu si fiican u naqshadayn karo alaabahaas.
Cabdulqaadir ayaa sheegay inuu joogto u raadiyo fursad uu ku baran karo farsamada gacanta, balse uusan helin. Labo bil ka hor ayaa ugu danbaysay oo uu booqday xarun lagu sameeyo kuraasta alwaaxa ah. Tijaabo laga qaadday kadib maalinkii xigay, markii uu yimid si loo diiwaangaliyo wxaa laga dalbaday $25 oo ah ku dhawaad lacagta bisha dhan soo gasha qoyskiisa.
“Aniga arintaas waxay igu sababtay murugo aad weyn, xaafadda ayaan iska jooggaa hadda, waa dhibaato aad u weyn oo I hortaagan si aan u barto farsamada gacanta ma aqaaan, haddii aan isku dayo in aan ku laabto deegaankii aan ka soo barakacay wali dhibaatadii way taagan tahay oo kuma noqon karo, magaalada aan joogana wax xirfad ah kuma haysto.”
Cabdulqaadir ayaa sheegay in goobo ganacsi oo shaqooyin uu ka raadiyay looga diiday. Waxaa loo sheegay inuu barakac yahay oo aan la aamini karin. Ninkaan oo ah qofka kali ah ee ay ku tiirsan yihiin qoyskiisa oo 4 qof ka kooban. Wuxuu xusay in uu nolol-maalmeedka uga soo saaro miis cabitaanka lagu iibiyo oo shaqaale uu ka yahay. Wuxuu ka qaataa maalinkii $1, taas oo cunno hal mar aan ugu filnayn.
Dhanka kale qoyskiisu waxay wajahayaan hoy xumo u horseeday inay gabaadsadaan cooshad ka samaysan teendho duug iyo maryo ay isku geyeene. Roobka xagaaga oo Muqdisho ka da’aya ayuu sheegay inaysan ka celin karin oo biyaha iyo dhaxantu ka soo gudbayaan.
Dagaallo degmada Qoryoooley ka dhacay 2020 ayuu sheegay in aabbahood lagu dilay. Saamaynta colaado iyo abaaro isku biirsaday ayay sidoo kale kaga dhinteen 80 ari ah ayna ku nacfi beeshay beertooda 3 hektar ahayd. Markaas ayay galeen nolosha barakaca oo noqotay mid aysan mahdin.
Masiibooyinka dabiiciga ah iyo dagaallada ka dhaca qaybo waddanka ka mid ah waxay da’yarta u horseedaan mustaqbal la’aan iyo inay ka tanaasulaan qorshe kasta oo nolosha ay ka lahaayeen.
Ururka Bar oo ka shaqeeya waxbarashada dadka danyarta ah ayaa sheegay in sahan ay bishii Juun sameeyeen ku ogaadeen in 400 oo waalidiin ah oo ka soo barakacay gobollo kala duwan haddana ku jira xeryaha Muqdisho ay carruurtooda u awoodi waayeen waxbarasho xirfadeed. Maxamuud Guuleed Cabsiiye oo ah gudoomiye ku xigeenka Bar ayaa sheegay inay sameeyeen dadaallo intooda badan aysan natiijo fiican ka soo bixin.
‘’Dhallinyarada dadka soo barakacay waxaa haysta caqabado badan, shaqooyinka xogsiga ah waa loo diidaa, iyadoo lagu takoorayo in ay barakac yihiin. Waxaan u tagnay shirkado kala duwan si aan ugu qancino inay qof barakaca baraan farsamo ama shaqo siiyaan, way naga diideen. Hadda waxaa la joogaa xilligii dhallinyaradaan loo kici lahaa si ay qoysaskooda uga saaraan barakaca.’’
Xeryaha barakaca waxaa jira dugsiyo hoose oo fursado ay ka heli kraan ilmaha ka ayr 10 sano. Kuwa da’daas ka weyn inta badan ma helaan goobo ay ku sii wataan waxbarashadi dhexda u joogtay ama ay ka bilaabaan mid xirfad ah.
