(ERGO) – Noloshooda ayay maarayn la’yihiin boqollaal ganacsato ah, kuwaas khudaar ku iibinayay Haraysa. Waxaa 3 bil ee u danbeeyay saameeyay qiime koror marba marka ka danbaysa sii badanayay.
Qaarkood waxaa ka burburay miisas iyo dukaamo ay ku iibin jireen tafaariiq. Arintaan ayaa keentay in ay waayaan ishoodii ugu muhiimsanayd ee ay kala soo bixi jireen nolol-maalmeedkooda.
Waxaa ku adag in ay heleen fursado kale oo ay isku maareeyaan. Farxiya Ismaaciil Cali waxaa dhamaadkii Abriil ka xirmay miis ay ku iibin jirtay yaanyo, baradho, basal iyo noocyo kale oo ay ku lahayd suuqa Gobanimo.
Tan iyo markaas waxay cunno ku filan, biyo ay isticmaalaan iyo baahiyahood kale ay u la’dahay qoyskooda.
“Saddexda waqti aad ayay noogu adag yihiin. Mar si dhib ah ayaan ku helnaa. Haddaan waynana waxaa na caawiya dariska. Dukaamadii aan macaamiilka ka ahayn way noo diideen. Guriga aniga ayaa ugu weyn oo carruurtu isoo eegaysaa.”
Ganacsiga ka burburay waxay ku tiirsanaayeen tan iyo sanadkii 2025, markaas oo ay geeriyootay hooyadeed oo ku biili jirtay caano ay banaanka ku iibin jirtay.
Masuuliyada afar walaalaheed ah oo ka yar ayay dusha saaratay, maaddama aabbaheed uu yahay 73 jir aan xamaali karin.
Waxaa culays ku sii badiyay in aysan heli karin wax ay daawo kaalmo ah ugu iibiso aabbaheed oo cudurrada macaanka iyo gaaska la nool muddo dheer.
Markii uu aad u xanuunsado waxay u wacdaa adeerkeed aan wax badan ku dhaamin oo u soo dir $1 ama $2.
Farxiya ayaa xustay in dukaamo ay jumlada ka qaadan jirtay ku yeesheen $150. Waqtigii loo qabtay oo ay ku bixin wayday ayaa sababtay in loo diido khudaar kale. Waydiin joogto ah ayay kala kulmaysaa, iyadoo faro maran.
Kiilada yaanyada oo horay u hayd $1.5 ayaa noqotay $5, basasha oo ahayd $0.5 waxay noqotay $2.5-$3 halka kabashka oo horay ay iibin jirtay xabadii $0.4 uu gaaray $1.5-$2.
Waxaa ku darsamay qiimo ka badan labanlaab, taas oo suuqa ka saartay.
“Waxa ugu daran ee qaaliga noqday waa yaanyada iyo basasha oo ahaa kuwa ugu badan ee aan iibin jiray. Miiskii yaraa in muddo ah ma tagin. Waxa ugu weyn ee aan suuqa u tagi waayay waa daymo la igu leeyahay. Gabdho jumlad iibiya oo aan ka soo qaadan jiray ayaa lacag igu yeeshay wax aan isaga bixiyana waan waayay.”
Farxiya ayaa sheegtay in ay shaqo nadaafad ah ka raadiso magaalada Hargaysa, balse aysan helin. Ehelka waalidkeed ayay xustay in ay yihiin danyar miyiga degan oo aan waxba ku caawin karin. Xaalada adag ee ay galeen ayay garab la’aan ku noqotay.
Waxaa waxbarashada laga soo eryay bishii May 3 walaalaheed ah, markii ay bixin waysay min $7 oo ay ka dhiibi jirtay. Qur’aanka oo meel wanaagsan ka gaareen ayay ka cabsanaysaa in ay hilmaamaan, maaddaama ay yar yar yihiin..
Waxay degan yihiin hal qol oo aysan 2 bil bixin kiradiisa oo $25 ah. Koronto iyo biyo midna uguma jiraan, taas oo ku qasabtay in ay hal jirigaan maalinkii ka baryaan dariska.
Toosh ayay ifsadaan habeenkii, maaddaama aysan awoodin lacagta korontada.
“Gurigu waa nagu kiro. Bilihii hore ee hooyo geeriyootay waa nalaga dhaafay, balse markaan shaqada billabay iska bixi ayay dhaaheen mana awooda hadda. Taangi ayaa noo yaalla 3 bil biyo kuma aanna shuban. Dariska ayaa hal caag nagu caawiya.”
Qoyskeeda waxay Hargaysa yimaadeen sannadkii 2024, markaas oo abaaro saameeyay gobolka Togdheer ay kaga dhamaadeen intii ugu danbaysay 200 oo geel iyo ari ah oo noloshoodu ay ku tiirsanayd.
Abaaraha soo lalaabtay iyo roobabka yaraaday ayaa saamayn ku yeeshay wax soo saarka gudaha, taas oo keentay in khudaarta yar ee la helo uu qiimuhu sare u kaco. Dhibaatadaan kuma koobana danyarta.
Caasha Cabdullaahi Axmed oo ka mid ah haweenka jumlada iibiya ayaa sheegtay inay la kulmayaan caqabado ka dhashay kor u kaca qiimaha noocyada kala duwan ee khudaarta.
Beeraha deegaanka oo wax soo saarkoodu hoos u dhacay iyo khudaartii ka imaan jirtay Itoobiya oo yaraatay ayaa isku raacday.
Haweenaydaan ayaa xustay in ay aad isku dhintay khudaartii ay keeni jireen, maaddaama dhowr xilli oo xiriira ah oo ana roobabka fiican la helin ay saamayn weyn ku yeesheen wax soo saarka gudaha, nolosh dadka iyo dhaqaalahoodii.
“Roobkii haddii uusan jirin waxba waa la beeran waayay. Sidaas ayuu qiimuhu u kacay. Baradhadii Itoobiya ka imanaysanayna waa yaraatay. Beeralayda ma heli karaan biyo ay wax ku beertaan.”
Caasha ayaa sheegtay in gaadiidka khudaarta keena ay nooliga kordhiyeen shidaalka qaaliga ah dartiis. Waxaa dhanka kale yaraaday macaamiishii wax ka iibsan jira, maaddama ay awoodi waayeen in ay mar kasta wax gataan.
Qaar ayaa qaata wax yar, halka kuwo kalena ay suuqa isaga baxeen. Waxay tilmaamtay in khudaarta oo ay lacag qaali ah ku soo qaadaan ay dayn ku bixiyaan inta badana aysan waxba ka soo laaban.
Caasha ayaa sheegtay in dantu ay ku qasabtay in halkii kiilo ay ku soo qaadato $1.5-$2 basal Yemen laga keeno oo inta badan halaysan ama dhexda ku soo xumaatay oo qaali ah. Ka hor sicir bararka waxay ku heli jirtay ugu badnaan $0.5 basal ka soo go’aday gudaha Somaaliland.
Haweeynaydan oo aan waligeed ganacsi kale samayn ayaa xustay in 15 sano oo ay waday iibinta khudaarta aysan horay ula kulmim culays midka haysta la mid ah.
“Aad buu noo saameeyay qiimaha kordhay oo dadkii ma adeegan karnaa, dhaqaalihii hoose ayuu u dhacay, markii la waayay dadkii wax iibsan jiray. Dhibaatooyinku waa badan yihiin.”
Caasha ayaa sheegtay in lagu leeyahay lacag $1,000 ah, ayna ka maqan tahay ku dhawaad afar kun oo kale. Dhibaatadaan haddii ay sii jirto waxay ka cabsi qabtaa in uu burburo ganacsigeeda oo kaalin muhiim ah ugu jira nolosha qoyskeeda.
Dhanka kale Xaliimo Cabdi Yuusuf oo ka mid ah haweenka ay saamayntu gaartay ayaa Raadiyow Ergo u sheegtay in ay maarayn la’dahay nolosha qoyskeeda oo 9 ah.
Waxay waxay tilmaamtay in kaligeed ay ku tiirsan yihiin. $7 oo maalinle ay uga heli jirtay miis ay khudaar ku iibiso oo gurigeeda uga furan ayaa meesha ka baxay.
Waxaa saddexdii bil ee ugu danbaysay dayn looga qaatay $650 oo aysan filayn in xilligaan adag loo soo celinayo. Waxaa intaas u dheer in iyadana lagu leeyahay $300.
Ninkeeda oo dhismaha ka shaqayn jiray shan bil ayuu shaqo la’aan yahay, taas oo sababtay in ay xaaladoodu sii adkaato.
“Waxaa nahay dad danyar ah oo halkii ay saddex waqti wax karsan jireen hal mar ku soo aruuray oo daruuftu. Khudaartii aan qaali ku keenay waa iska oolaysaa cid iibsan karta ma leh, noloshii dhan meesha ayay ka baxday.”
Horraantii June waxaa iskuulka laga soo eryay 4 carruurteeda ah oo dugsi hoose ku jiray. Waxay labo bil bixin waysay $80 oo isku darkooda ay ka dhiibi jirtay.
Qiimo kororka ku yimid noocyada kala duwan ee khudaarta magaalada Hargaysa ayaa ku soo aadaya, iyadoo dadku aysan welli soo kabsan saamayntii abaaraha. Ma jiro kab dhaqale oo ay helaan, taas oo xaaladooda sii adkaysay.
