(ERGO) – Cunno-xumo, biyo yari iyo carruurtooda oo waxbarashada laga soo eryay ayaa isku raacday in ka badan 100 qoys oo barakac ah oo ku nool xerada Shabeelle ee duleedka Dhuusamareeb. Arintan waxay ka dhalatay, markii uu bishii Nofeember ka go’ay gargaar ay ka qaadan jireen hay’adda Save the Children
Faadumo Axmed Cabdi, waxay qoyskeeda sagaal qof ah u la’dahay raashin hal waqti, markii ay waayeen $110 oo bil kasta u soo dhici jirtay. Waxay ku dabari jirtay cunno labo mar ah, biyaha iyo waxbarashada saddex carruurteeda ah oo hadda guri joog ah.
Faro marnaanta ay galeen ayaa ku qasabtay in dabku ka damo. Wax ay dariska waydiistaan ayay mar cunaan maalinkii, haddii aysan helinna qatooyo ayay ku joogaan carruurteeda oo yaryar u badan.
“Gaajo aad u daran ayaa na haysa. Dhibaato ayaa jirta oo carruurtayda nolol-malmeedkooda aad ayuu u xun yahay, baahi ayaan qabnaa gargaar waa u baahanahay. Hadda wax aan ku tiirsan nahay ma jiraan.”
Faadumo ayaa sheegtay in caarruurteeda ay habeennada qaar ku seexiso biyo iyo sonkor ay soo dawarsatay oo ay isugu qasto, maaddaama aysan wax kale u heli karin. Waxay ku hungowday shaqooyin xoogsi ah oo ay ka raadisay magaalada Dhuusamareeb.
In aysan macaamiil badan ku lahayn iyo dadka oo inta badan isticmaala mishiinada casriga ah oo looga maarmay dharkii gacanta lagu dhaqi jiray ayay u sababaysay.
Saygeeda ayay xustay inuu baaga-muudo yahay. Dhowr jeer oo uu raadiyay shaqoyooyin xamaal ah ayuu waayay, maaddaama waji garasho la isku siiyo isna uusan deegaanka cidna ka aqoon.
Qoyskeeda waxaa intaas u dheer biyo yari saamayn ku yeelatay. Bartamihii December ayaa laga jartay tuubbo guriga ugu jirtay, markii ay labo bil bixin waayeen min $5 oo laga qaadi jiray. Dariska ayay hal caag ka soo baryaan si ay maalinkaas ugu joogaan.
“Qarashka bisha haddii aannan bixin waa la goostay saacaduna wax badan ayay soo qortaa. Shan ama labo dollar haddii ay soo sheegto oo aadan dhiibin laguuma ogolaanayo in aad sii cabto.”
Qoyska Faadumo waxay ka mid yihiin 30 reer oo bishii December ay dabaylo deegaanka ka dhacayay ka dumiyeen guryahoodii, kuwaas oo dhibaatooyinka nolosha ay u dheer tahay hoy xumo ku sababtay in ay bannaan-yaal u noqdaan qorraxda iyo dhaxanta.
Labo buul oo ay deganaayeen ayaa ka burburay awood dhaqaale oo ay dib ugu dhistaana tahli waayeen. Waxay dul-saar ku noqdeen qoys ay ehel yihiin oo gurigu u badbaaday. Hal buul oo lagu caawiyay aanna deeqin ayay xustay in ay carruurta ku hayso.
“Cariiri ayaan ku jirnaa inlee hoy aadan lahayn oo labo qoys oo xaas ah ay iskula nooshahay waa dareemi kartaa. Culays ayaa nagu haysta ilmihii rafaad ayay ku seexdaan habeenkii. Tabar la’aan ayaan u dhisan waynay, taas ayaa nagu kaliftay xaaladaan.”
Faadumo ayaa sheegtay inay ka waxbarasho beeleen saddex carruur ah oo iskuul hoose iyo dugsi Qur’aan u dhigan jiray. Saddex bil oo ay bixin waysay $66 oo isku gaartay kadib bishii hore ayaa la soo eryay ilmaheed.
Qoyskeeda ayaa sanadkii 2021 ka soo barakacay miyiga gobolka Shabeelaha dhexe, markii abaartu nacfi tirtay beer 2 hektar ah oo raashin ay ku abuuran jireen xilli roobaadka, sidoo kalena ay ka wada dhinteen 30 ari ah oo ay dhaqanayeen.
Gargaarka la dhimay, saamaynta abaaraha iyo dhaqaale xumada wadanka ka jirta waxay xaalad adag u horseeday qoysas badan oo waayay dhamaan ilihii ay ku tiirsanaayeen.
Sahro Xasan Muxiyadiin waxay qoyskeeda oo 8 qof ah u awoodi la’dahay cunno hal mar ah iyo biyo ay cabaan. Waxay sheegtay in kaarka ka go’ay uu u ahaa isha kali ah ee dhaqaale uu ka soo gali jiray labadii sano ee ugu danbaysay.
Haweenaydan ayaa xustay in si qoyskeeda ay cunno ugu hesho ay iyadoo xaamilo ah ay raadiso shaqo nadaafad ah oo helitaankeedu adag yahay. Toddobaadka dhan hal maalin ayay ka heshaa, waxaana ka soo gala ugu badnaan $2 oo ay mar dabka ku shitaan.
Sahro ayaa sheegtay in hadda ay cuslaatay oo uurkeedu uu sagaal bil gaaray. Dadka ayaa markay ogaadeen in ay xaamilo tahay u sheega in aysan shaqo u dirsan karin, taas oo xaaladooda sii adkaysay. Waxay haysaa aabbaheed oo ah 70 jir sonkor qaba oo aan cuni karin raashinka yar ee ay dhibka ku helaan.
Uma awoodo caano ama cunto ku habboon, taas oo murug kale ku ah. Xaaladaan adag ayay kali ku tahay maaraynta nolosha qoyskeeda. Carruurteeda aabbahood wuxuu muddo 5 sano ah dhul-yaal la yahay jug madaxa ka gaartay xilli uu gaari ka dhacay.
Xerada ay degan yihiin kama jirto xarun caafimaad. Waxay tilmaamtay in qofka ka xanuunsada aysan daryeel u heli karin, maaddaama aysan awoodin qarash ay ku gayso isbitaallada kale ee lacagta ah. Waxay sidoo kale culays kala kulmayaan helitaanka biyaha.
“Waxaan ku joognaa biyo la’aan aniga iyo ilmahayga. Dariska ayaan soo tuugnaa oo qofkii bixin waaya in laga jarto waa amar, dhibaatadaas ayaa na haysa. Waa xaalad aad u xanuun badan.”
Sahro ayaa sheegtay in tan iyo markii ay waayeen $110 oo ay kaar ku qaadan jireen ay galeen xaalad hubaanti la’aan nololeed ah oo markasta ka sii daraysay. Arintan darteed labo ka mid ah carruurteeda oo dhiganayay fasalka labaad iyo dugsi Qur’aan ayaa laga soo eryay bishii December. Waxay bixin waysay $17 oo isku darkooda laga qaadi jiray bil kasta.
Sahro ayaa sheegtay in sanadkii 2018 ay fatahaad uga soo barakaceen Degmada Beledweyne ee gobolka Hiiraan. Waxay billowgii soo degeen magaalada Dhuusamareeb, balse kirada iyo nolosha kale oo ay isku keeni waayeen ayaa ku qasabtay in ay xeryaha u guuraan 3 sano ka hor.
Guddoomiye ku xigeenka xeradda Shabeelle Saynab Faarax Maxamed ayaa Radiyow Ergo u sheegtay in qoysaskaan ay wajahayaan dhibaatooyin isbiirsaday. Shaqooyinkii xoogsiga oo meesha ka baxay, gargaarka istaagay iyo saamaynta abaaraha ayaa keenay in ay isku mid noqdaan.
Waxay xustay in haddii aysan gurmad deg deg ah helin ay xaaladoodu sii xumaan karto, iyadoo bishii Ramadaanku soo dhowdahay.
“Qof hadda aan dabka shidan karin, xaamilo aan haysan wax ay isbitaal ku tagto, carruur dhiig la’aan la bararay ayaa ka jirta. Waxbarasho la’aan, hoy xumo iyo caafimaad darro ayaa jirta. Nolol xun ayay ku sugan yihiin dadkaan.”
Saynab ayaa sheegtay in baahida ka jirta xeradda aysan waxba ka qaban karin oo ay awoodooda ka badatay. Hay’adaha samafalka ee deegaanka ka howlgala ayay xustay in ay dhowr mar u gudbiyeen dhibaatooyinka dadkan haysta, balse aysan talaabo rasmi ah wali ka arkin.
