(ERGO) – Boqollaal qof oo la ildaran xaalad ka asiibay dhimirka ayaa daryeel la’aan caafimaad iyo mid nolol xumo ku wajahaya xerada qaxootiga Dhadhaab ee dalka Kenya, halkaas oo aysan ka jirin xarumo caafimaad oo lagu hayo dadkan.
Cali Isaaq Cali oo 40 jir ah iyo walaalkiis oo ah 35 jir waxay ka mid yihiin dadka la dhibaatoonaya xaaladda maskaxeed. Si aysan baylah u noqon hooyadood oo 70 jir ah ayaa la daalaadhacaysa xanaanayntooda oo dhibbadan ay ku qabto.
Tabar yari iyo ciidan la’aan ayaa isku biirsaday Cadey Sagaar Samow oo kali ku noqotay ilaalinta iyo cunno u helidda ragga ka jiran. Cali oo ah curadkeeda ayay sheegtay in ay kala kulanto cabsi galin, taas oo sababtay in la silsiladeeyo.
“Sababta loo xiray aniga ayuu i dilayaa. Aniga iyo Maxamed nama arki akro. Ilaahay baa iga qabtay mooyee xilli habeen oo salaaddii maqrib la joogay ayuu igu kacay isaga oo wiilka garuun u qaatay ayaan dhahay war wiilka ha diline waxba kaama halaynine wiilka iskadaa. Anigii ayuu igu soo noqdey.”
Labadeeda wiil maysan helin daryeel caafimaad. Waxaa ka hortaagan dhaqaale xumada iyo in aysan safar la gali karin kaligeed, maaddama aysan xakamayn karin. Waxay tilmaamay in ay ka rajo xuntahay xaaladdooda iyo taageero la’aanta.
Waxaa u dhisan labo qal oo cooshad ka samaysan. Mid ka mid ah waxaa kali ku ah Cali, halkaas oo cunnada 24 saacba mar ay dabka saarto loogu geeyo. Waxay sheegtay in uu wajahayo caro-daran oo uu u qabo iyada iyo dadka kale.
Xilli gabal-dhac ayaan la kulmay Cadey iyo labada wiil ee ka ka jiran. Maxamed oo ah kan yar wuxuu u muuqaday in xaaladdiisu aysan darnayn. Inkastoo la kulanka dadka uu culays ku dareemayo, balse la macaamilka hooyadiis wax dhibka kuma qabin.
Mararka qaar wuxuu u baxaa magaalada isagoo soo aruursada haraadiga qaadka, wuxuuna dib ugu soo laabtaa guriga. Ninkan waligiis ma helin daryeel caafimaad oo dhinaca dhimirka ah sida ay sheegtay Cadey.
“Dhaktar ma gaynin. See ku geynaa? Waa i dilayaa wax ciidan ah oo ila gaynaysana mahayee. Wuxuu i leeyahay dhakharkaaga iyo jinigaaga ma rabo marka saan ku gayni? Anigu waayeel baan ahay garab la’aan baana i haysa. Toddobo beri haddii la gayn lahaa waa roonaan lahaa. Ilaahay uun baa garab ii ah. Nin garab ii ah ma jiro.”
Haweenaydan waxay ka dayrisay xaaladda caafimaad ee wiilkeeda curadka ah, kaas oo qoraxdu ay ugu dhacdo, ugana soo baxdo afaafka hore ee qolka uu ku nool yahay, kaas oo masaafo soddon mitir ah u jira buushka ay ku hayato.
Waxay jeclaan lahayd in caafimaadkooda ay dib u helaan wiilasheeda oo xanuunka dhimirka uu haleelay 8 sano ka hor. Waxay sheegtay in qoyskeedu uu ku tiirsanaa Cali, kaas oo gaari-gacan ku shaqayn jiray.
Wuxuu cunnada iyo arrad-tirka ka taageeri jiray hooyadiis, Maxamed iyo 2 gabdhood oo la dhashay, kuwaas oo ay qabaan rag danyar ah oo nolosha la halgamaya. Sidoo kale Cali waa aabbaha 4 carruur ah, kuwaas oo la nool hooyadood.
Cadey Sagaar waxay Raadiyow Ergo u sheegtay in dhibaatada ay ku jiraan ay uga sii dartay, markii hay’adahu ay joojiyeen taakuladii cunno iyo middii lacageed ee qaxootiga la siin jiray.
Waxay maciin-bidday in ay u dawarsi tagto xaafadaha iyo suuqyada xeryaha ku yaalla.
“Chakuuladii dhawaan waa nalaga gooyay. Suuqa iska dhexgalay hadda. Suuqii haddii aan dhexgalay. Qof wuxuu isiina 20kun shilin Kenya, mid 50 isiiya iyo mid 100 isiiya saas baan hadda ku nool nahay si kale malahan. Waayeel baan ahay. Muslimkaas baan ku dhex noolahay.”
Haweenaydan waxay qoyskeedu ka soo qaxeen deegaanka Basra ee gobolka Jubbada hoose sanadkii 2011, markii abaar daran ay baabi’isay beer 10 hiktar ah oo ay beeran jireen.
Dhinaca kale, Ciise Cabdullaahi Cabdi waa 22 jir qaba xaaladda dhimirka, kaas oo wareega waddooyinka xeryaha qaxootiga isagoo kabo la’aan ah, isla markaana u muuqda mid tabar-daran, sababo la xariira daalka iyo dar-xumada.
Cabdullaahi Cabdi Xuseen waa aabbaha Ciise. Wuxuu sheegay in uu geeyay geeyay wiilkiisa isbitaal ku yaalla xerada Xagardheer, balse daawooyinkii la soo siiyay aysan waxba u tarin. Wuxuu aaminsan yahay in ay uga sii dareen dhibkii uu qabay.
“Ciyaalka dilaya anigana shaqsi kaligiis ah baan ahay, magaalkaana ka soo xamaashaa, maqribkii ayaana imaadaa. Haddii aan guriga ku xiro qof wax u karinaya malahan. Xaaladdiisu waa sidaas. Ilaahey ha caafiyo. Waa sida aad indhahaaga ugu jeedid. Suuqa aad mar walba aad ku aragto isagoo kabo la’, qaawan oo aan hirgalayn, ciyaalkana ay bursanayaan oo ay dhagaxyaynayaan.”
Wuxuu tilmaamay in cudurka dhimirka ee haya wiilkiisa in uusan gaarin heer uu dilo dadka ama uu handado. Maalinkii oo dhan wuxuu wareegaa magaalada, waxaana dib ugu laabtaa guriga xilliga habeenkii isagoo waydiiya aabihiis xiliyada qaar hooyadiis oo ay kala tageen.
“Xanuunkiisa waxay dhici kartaa kala taggaas in uu sabab u noqday. Ninkan wuxuu ku qarwaa hooyadiis marwalba habeenkii, wuxuuna idhahaa hooyaday iigee. Dhowr mar intaan cunno u geeyay ayuu igu dhahay cunnadan marabee hooyaday iigee. Qalbigiisa hooyadiis baan ku save-garaysan.”
Ninkan oo ku shaqaysta gaari-dameer wuxuu helaa bilwalba 10,000 oo ah shilinka Kenya oo u dhiganta $77. Biyaha uu ku qaado gaari-giisa ayuu u geeyaa dadka deegaanka Xagardheer, kuwaas oo ka iibsada.
Wuxuu ku nool yahay xerada Dhadhaab tan iyo 2011. Wuxuu sababo amni-darro uga soo qaxay magaalada Kismaayo ee gobolka Jubbada hoose isaga iyo wiilka ka xanuunsan.
Xeryaha qaxootiga Dhadhaab waxaa ku sii badanaya dadka qaba xaaladda dhimirka saddexdii sano ee u danbeeyay sida uu sheegay Dr. Xasan-caafi Macalin oo ah dhakhtarka guud ee howl-gala cisbitaaalka Xagardheer iyo xarunta caafimaadka ee Caafi Clinic.
Wuxuu sheegay in ay qaabileen dad u badan dhallinayro, kuwaas oo caadaystay noocyada kala duwan ee maan-dooriyaha, isla markaana ka qaaday xanuunka dhimirka.
“Inta ugu badan ragga iyo dumarka waxay isticmaalaan maan-dooriyaha sida xashiiska, sigaar, qaadka iyo waxwalba oo qofka masakaxdiisa beddeli kara dhibaato ayay ku sababi kartaa. Hadii qofku in badan uu isticmaalo dhibaatooyin ayay u keeni karaan. Qaadku wuxuu noqday wax jirku uu la qabsado, waana midka ugu daran oo aan si qaas ah kuugu sheegay waa qaadka.”
Xarumaha daryeelka maskaxda ee ku yaalla xeryaha Dhadhaab ayaa ah kuwa gaar loo leeyahay. Shaqadooda ayaa ku kooban adeegyada qaabilidda bukaan iyo siinta daawooyin kaalaamti ah, waxaana gabi ahaanba aan xeryaha ka jirin xarun daryeesha bukaannada qaba xanuunka dhimirka.
