(ERGO) – Boqollaal qoys oo barakac iyo danyar isugu jira oo ku nool magaalada Baydhabo iyo deegaannada ku xeeran ayaa wajahaya caafimaad darro tan iyo bishii Febraayo ee sanadkan, markii ay xirmen 11 xarumo caafimaad oo adeeg bilaash ah siin jiray.
Awliyo Warsame Maxamed waxay rajo xumo ka muujineysaa xirnaanshaha xarun caafimaad oo ku taalla xerada Qaydar-cadde, taas oo toddobaadkii saddex jeer ay adeeg caafimaad oo bilaash ah ka heli jirtay iyada iyo wiilkeeda, balse hadda la xiray, markii ay yarataay taageeradii dhaqaale ee ay xaruntaasi ka heli jirtay hay’adaha gargaarka.
Awliyo, oo ah hooyo barakac ah, waxay sheegtay in xarunta caafimaadka ee ku taallay xerada ay degan tahay ka heli jireen adeegyo ay ka mid yihiin talalka carruurta, dawooyin, malmalaato, buskud, iyo meel loogu talagalay haweenka uurka leh oo ay ku umuli jireen.
“Xaruntan markii la xirey, waxan aad ugu dhibtooney dawooyinkii iyo malmalaatadii carruurta la siin jiray. Buskudkii aad baan ugu dhibtoonay. Cunug aan ayaa dhagaha ka bukay oo dheecaan uu ka socday. Tixsiga ayaa ka galayey, daawadaas aad ayaan ugu dhibtoonay.”
Awliyo oo ah hooyada 7 carruur ah ayaa sheegtay in saameyn xooggan ay ka soo gaartay tallaabada lagu xiray xarruntaan. Muddo labo sano ah ayay sheegtay in iyada iyo carruurteeda ay ku tiirsanaayeen daryeelka caafimaad ee xaruntaan, balse hadda wax walba meesha ayay ka baxeen, taas oo ay ka murugeysan tahay.
Dhibaatooyinka kale ee ay sheegtay Awliyo waxaa ka mid ah inay adag tahay in ay gaarto xarumaha kale ee ku yaalla gudaha baydhabo. Waxay u soo lugeysaa magaalada oo xerada ay degan tahay u jirta 5 km iyada oo raadinaysa daawo deyn ah.
Haweeneydan ayaa intaa ku dartay in deyn $20 ah lagu yeeshay iyada oo cunugeeda u raadineysay dawo. Waxay sheegtay inay ka welwelsan tahay bad-qabka iyo badbaadada ilmaheeda.
“Cirbad aan helno ma jirto. Waxan aad ugu dhibtoonay bajaaj aan raacno ma haysto socod ayaan ku tagaa magaalada. Markaan tago xaruntii horteeda ayaan istaagaa duhurkii la tukaday kaddib.”
Awliyo waxay sheegtay inay iyadu kaliya tahay qofka qoyskeeda u shaqeeya. Maadama ninkeeda uu yahay waayeel aan awoodin shaqooyinka xoogsiga ah.
Waxay sheegtay in qoysku ay hadda ku sugan yihiin xaalad hubanti la’aan ah. Waxay ku tiirsan yihiin cunno hal wakhti ah oo aan ku filnayn.
Haweeneydaan oo 38 sano jir ah, waxay sheegtay shaqo beer-falis ah oo ay qabato in maalinta ay shaqeyso ka hesho wax ka yar $1, taas oo aan ku filnayn noloshooda.
Ma jiraan wax carruur ah oo wax u barta sida ay sheegtay, duruufaha dhaqaale iyo caqabadaha nolosha ee isu biirsaday ayaa ka hor istaagay inay iskuul geyso.
Qoyska Awliyo waxay ka barakaceen sanadkii 2023 deegaanka Ruuwey-gaduud oo 30 km u jira Baydhabo. Waxaa saameeyay abaar ka leysay xoolihii ay dhaqan jirtay oo hal tiro oo ari ahaa.
Dadka ay xaaladdaan saameysay waxaa ka mid ah Mariin Cabdullaahi Maadker oo ah hooyada 10 carruur ah. Waxay sheegtay in ay iyada iyo wiilkeeda oo laba sano jir ah ay daawo iyo nafaqo ka heli jireen toddobaad walba xarunta Qaydar-cadde.
Waxay sheegtay in xiritaanka xarunta uu ku soo beegmay iyada oo aan si buuxda uga soo kaban ekfashin ay isku aragtay dhalmada kaddib, kaas oo laga helay markii cunuggeeda ay dhashay.
Cunugga ayaa sidoo kale qabay nafaqo-darro, waxaana xarunta laga siin jiray malmalaato iyo cunno nafaqo leh.
“Subax kasta waxaan tagaa xarunta xiran. Waxaan qabaa rajo ah in mar un dib loo furo. Xaruntan waxay noo lahayd faa’iido weyn. Wax kasta halkaas ayaan ka heli jirnay, safar dheer uma baahnayn, si aan u helno daryeel caafimaad.”
Mariin waxay sheegtay in qoyskeedu uu hadda wajahayo xaalad adag. Waxay ku tiirsan yihiin raashin bisil oo ay deriska ka helaan, kaas oo aan ka badnayn wax ay hal mar cunnaan.
Waxay sheegtay in mararka qaar carruurta ay gaajo ku seexdaan, marka aysan waxba helin, waxay dareemaysaa inaysan waxba ka qaban karin duruuftaan ay ku sugan yihiin.
Mariin oo 43 sano jir ah waxay sheegtay in muddo 3 sano ah ay barakac ku tahay xerada Qaydar-cadde. Waxay xustay in biyaha ay ka soo dhaansadaan meel 30 daqiiqo lug ah u jirta.
Maalintii waxay isticmaalahaan hal jirgaan oo biyo ah, kaas oo ay ku iibsato 1,000 shilin Soomaali ah.
“Ceelasha lacag la’aanta ah waaba la waayey. Haddii aadan lacag wadan jirgaankaaga lama buuxinayo. Maanta seddex kun iyo afar kun kuma deeqayaan ka badan baa loo baahan yahay. Haddii aadan kun dhiibin waxba laguma siinaayo.”
Qoyskooda wuxuu sanadkii 2023 ka soo barakacay deegaanka Busley ee gobolka Bay, halkaas oo roob la’aan ka jirta ay ka baabi’isay beer ay lahaayeen oo ahayd 5 hektar.
Xarumahaasi caafimaad waxaa gacanta ku hayey hay’adda DMO, oo sheegtay in hoos u dhac weyn ku yimid taageeradii dhaqaale ee ay ka heli jireen hay’adaha ay ka mid yihiin USAID, UNHCR iyo kuwo kale.
Dhaqtar Mustaf Xasan Maxamed, oo ka tirsan maamulka hay’adda Deeg-roor Medical Organization (DMO), ayaa sheegay in ilaa bishii Febraayo uu hoos u dhacaasi bilowday, taas oo keentay in 11 xarumood gabi ahaan la xiro, halka 7 xarumood oo kale ay hadda si xadidan u shaqeeyaan.
Shaqaalaha yar ee haray ayuu sheegay inay u shaqeynayaan si mutadawacnimo ah, ayagoo la daalaa-dhacaya dhaqaale xumo iyo shaqaale dhimis joogto ah.
Wuxuu xusay in xarumahani ay hore uga socdeen hay’adaha sida Health International. Qaar fadhiyey magaalada gudaheeda, qaarna xeryaha barakacayaasha iyo tuulooyinka sida Awdiinle iyo Goof Gaduud Buurey. Dhammaantood hadda waa la xirey.
Mustaf wuxuu intaa ku daray in saameynta ugu daran ay gaartay dadkii ay xarumahaasi u ahaayeen halka kaliya ee ay adeeg caafimaad ka heli jireen. Wuxuu sidoo kale sheegay in dhalinyaro badan oo shaqeynayey xarumaha laga saaray shaqada, kaddib markii ay hay’adaha fanka siin jiray sheegeen in aysan dhaqaalihii sii wadi karin.
“Xarumahan waxay ahaayeen 18 xarumood, qaar mobil-team ah, qaarna meelo cayiman ayay ku yiileen. Hadda waxaa shaqeynaya lix xarumood oo kaliya. Rajada dhow ma fiicna haddii aan si degdeg ah xal loogu helin, sababtoo ah ma dabooli karno baahidooda taageero la’aan.”
Wuxuu rajo xumo ka muujiyay sii shaqaynta xarumo kale oo ku yaalla tuulooyinka Awdiinle, Goof-gaduud iyo Buureey, kuwaas oo uu sheegay inay xirmi doonaan, haddii aysan helin dhaqaale.
Xarumaha caafimaadka ee bixiya adeegyada bilaashka ah waxay laf-dhabar u yihiin badbaadada bulshada nugul, gaar ahaan dadka barakaca ah iyo kuwa saboolka ah ee aan awoodin in ay helaan adeegyada caafimaadka gaarka loo leeyahay.
Xarumahani ma aha kaliya meel laga helo dawo, balse waa xudunta nolol maalmeedka kumannaan qoys oo dhibaatooyin badan la tacaalaya. Dib u howlgelintooda waxay noqon lahayd xaalad wax ka tari karta yareynta culeyska nololeed ee haysta.
