Raggan ayaa badda galay ka dib muddo dhawr bil ah oo ay kalluumeysto horay u joogay ka baranayeen qaabka loo kalluumaysto. Siciid Muuse Yuusuf iyo 6 kale waxay subax kasta badda la galaan saxiimad yar oo ay kiraystaan.

Kalluunka ay helaan oo ay kala qaybsadaan ayuu sheegay in ay kaga soo aadddo ugu yaraan $5 maalintii . Ninkaan oo ah 50 jir markii ugu horraysay kalluumaysiga billaaabay bishii Janaayo ee  sanadkan ayaa sheegay in hadda uu si wanaagsan u la qabsaday.

Wuxuu ku filnaaday maaraysnta nolosha qoyskiisa oo 10 qof ah.

“Shabaag ayaan iska dhiganaa xooggayga ayaan dadka kula shaqaystaan. Haddda baadiye laguma carari karo oo ninkii saddex tiro lahaa sodon caato ah oo aan nacfi lahayn ayaa u hartay. Hadda habeen iyo maalin baddaas ayaan ku jirnaa oo aan jillaabaynaaa.”

Siciid ayaa sheegay in ka hor inta uusan shaqadan ku dhiiran ay qoyskiisu ku jireen nolol xumo aad u liidata. Waxay hal waqti karsan jireen raashin ay ka dawarsadaan dadka horay u deganaa deegaanka Gunbux oo ay soo gaareen Janaayo.

Tan iyo markii uu ku biiray kalluumaysatada ayuu sheegay in qoyskiisu ay ka baxeen xaaladadihii nololeed oo ay xalka u la’aayeen. Fikradda ayuu xusay in  uu ku la taliyay nin ay saaxiibo yihiin oo kalluumeysiga uga horreeyay.

Wuxuu in ka hor inta uusan badda gelin uu qaatay tababar socday 2 bil oo ay siiyeen iskaashatada kalluumaysatada. Waxa ugu wayn ee la barayay ayaa ahaa sida loo xiro shabaagta iyo tababar naf badbaadin ah haddii uu qatar la kulmo.

Arrintaas waa mid uu kala sinnaa boqoollaal la mid ah oo badda ku cusbaa. Iskaashatada ayaa u arkay in ay lagama maarmaan tahay in dadkaan la siiyo tababar kooban si ay badda ugu shaqaystaan, maaddaama ay qabeen baahi xooggan oo cilmigaas ah.

Siciid inkasta oo uu hadda dareemayo soo kabasho dhanka nolosha ah oo ay reerkiisu galeen haddana waxaa culays ku haya daymo isku gaaray saddexdii sano ee la soo dhaafay oo xoolihiisu ay daaq xumada darteed la nacfi beeleen.

Waxaa ku leh ganacsato ku nool deegaanka Murcanyo oo uu raashin uga qaaday dadka iyo xoolaha. Inkasta oo ay hadda waydiinta dayntaas ku cadaadiyaan haddana wuxuu naawilayaa in uu iska gudo, markuu si fiican ula qabsado kalluumaysiga.

“Haddii shaqadaan ii fiicnaato waxaan rajaynayaa in aan iska bixiyo, awalna xoogayga ayaan ku galay haddana waxaan illaahay ka rajaynayaa in aanan dayntaas ku dhiman oo aan Illaahay qaan bini’aadan igu dilin.”

Siciid oo noloshiisa oo dhan ku soo qaatay xoolo dhaqatonimo ayaa sheegay in kalluumaysigu uu kaga nacfi badan yahay xoolihiisii taas oo uu xusay in ay ku dhalisay in uu sii xoojiyo shaqadiisa cusub.

Wuxuu tilmamay in hadda uu la tacaalayo qalab la’aan, balse haddii uu helo uu aaminsan yahay in daqligiisu si wayn u kordhayo. Waxaa aad u dhiiragelinaysa faham buuxa oo uu ka helay badda.

Dhamaan xoola-dhaqatada u weecday kalluumaysiga ayaa kala siman Siciid faa’iidada ay mahdiyeen. Waxay si isku mid ah badda u wada galaan subax walba iyaga oo wata gaadiid kala duwan oo ay kiraystaan. Waxay kula heshiiyaan ganacsatada leh boqolkiiba labaatan hadba waxa ay soo jilaabtaan.

Maxamuud Axmed Naasir wuxuu tan iyo bishii saddexaad ee sanadkaan uu badda la galaa maalin kasta saxiimad yar oo uu leeyahay nin ganacsato ah. Wuxuu siiyaa maalinkii shan doollar oo uu ku maareeyo nolosha qoyskiisa oo lix qof ka kooban.

Ninkan ayaa sheegay in shaqadaan, markii uu bilaabay ay reerkiisu ka soo kabteen nolol xumo badday in ay asaaggood dawarsadaan.

Ninkan oo horay miyiga deeegaanka Gunbux ugu dhaqanayay 50 ari ah ayaa sheegay in in reerkiisa uu magaalada u soo raray markii ay dhaafeen xoolahoodii.

“Dadkii waxaan keenay magaalada meel u dhaw oo kaam ah. kalluunka aan soo helno ayaan habeenkii u gaynaa oo aan ku cashaysiinnaa, iyo wixii kale ee illaahay na siiyo. Sidaaan miyga ku ahayn markaan aan xebta nimid ayaan ka roonnahay.”

Dhanka kale Maxamuud wuxuu sheegay in kalluumaysatadooda cusub ay wajahayaan caqabado ay ka mid yihiin maraakiib jariif ah oo badda ka soo saara maalmaha qaar iyo qalab ay ku shaqaystaan oo aysan haysan. Xaaladdaahaas ayaau qasba in ay u shaqeeyaan dadka shamaagaha leh.

“Baahiyaha aan qabno waxaa weeye waxaanan haysan wax aan xebtaas kaga kalluumaysanno Saxiibad ama matoor ah ma haysanno. Marka dhibaatada koobaad ee na haysata kaas weeye.”

Maxamuud sidoo kale wuxuu sheegay in muddada uu shaqaynayo uu iska guday dayn gaaraysa $300 oo uu raashin ugu qaaday reerkiisa intii uusan shaqadaan billaabin. Wuxuu xusay in uu ka nastay culays ay ku saarayeen bixibteeda ganacsato ku nool Gunbux oo ku lahaa.

Xoolo-dhaqatada hore ee billaaabay kalluumaysiga in ay la qabsadaan badda waxaa kaalin wayn ku leh kalluumaysatadii hore badda ugu jiray oo u fidiyay taageero buuxda sida uu sheegay Faarax guuleed oo ah guddiga iskaashatada Gunbux.

Wuxuu sheegay in ay si is xilqaan ah ku siiyaan tababarro kala duwan oo u sahlay in ay muddo kooban iskood u shaqaystaan.

Waxaa la baray xirista shabaagaha, quusidda badda iyo wadista doomaha Inkasta oo ay ka dhigeen xirfadlayaal haddana waxaa jira cillado aysan xalkooda hayn. Waxaa ugu wayn qalab la’aanta.

“Dadkaan waxaa la rabay in hay’ado samafal ah ay caawiyaan oo ay ka caawiyaan waxyaabo badan sida qaboojiyaasha iyo wixii kale oo ay qalab u baahan yihiin laakiin ma aysanhelin. Haddaba sidii ay isku xalin karaan ayay isku caliyaan laakiin in la caawiyo ayy aad ugu baahan yihiin.”

Dhibaatooyinka ay keeneen isbeddelka cimilada ayaa si wayn u saameeya sanad kasta kumanaan qoys oo soomaali ah. Roob yarida soo laalaabata ayaa ka mid ah waxyaabaha saamaynta ugu xooggan ku yeesha xoolo-dhaqatada iyo beeralayda.

The post Qoysas ku cayroobay abaar ka dhacday Bari oo noqday kalluumeysto maareeyay noloshooda appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Xaaladan waxaa u dheer cunn yari, hoy xumo iyo biyo yari, waana mid ka dhalatay fatahaad uu sameeyay wabiga Shabeelle oo sababtay in dadku ka barakacaan deegaankooda, ayna waayaan ilahoodii dhaqaale.

Waxay la haayeen beero iyo meherado ganacsi. Waxaa hadda xiran 18 iskuul oo waxbarashadoodu bilaash aheyd. Waa dhibaato si guud u gaartay xarumaha caafimaadka, guryaha, beeraha iyo ceelasha biyaha.

Cumar Sheekh Cabdi Khayre ayaa ka mid dadka ay saameysay. Wuxuu maciin biday tuulada Goobyaal oo u dhow deegaanka uu ka barakacay ee Shubo.

Saddex carruur ah oo u dhigan jiray iskuulka hoose iyo dhexe ee deegaanka Shubo ayuu xusay inay hadda waxbarasho la’aan yihiin, halka ay joogaanna aysan iskuul laheyn.

“Ciyaalkii hada waxbarasho la’aan kusoo dhaceen, moral jab ayay dareemayaan, waayo waxbarashadoodi dhan ayaa istaagtay. Waxay noqdeen ciyaalka reer baadiyaha camal ayay u dhaqmayaan hadda.”

Cumar oo leh saddex qoys, ahna aabbaha 18 carruur ah waxa kaliya ee hadda qoyskiisu ku tiirsan yihiin ayaa ah boorash iyo gallay 50 kiilo ah oo ay ka heleen maamulka deegaanka Soomaalida. Waa kaalmo aan la ogeyn inay joogto u noqon doonto.

Fatahaadda ayuu sheegay inay ceyr ka dhigtay oo ay ka baabi’isay beer ka weyn labo hektar oo ay uga baxayeen qudaar, galley iyo digir, kayd raashin ah oo u yiilay, hoygii ay degganaayeen iyo dukaan yar oo bagaash uu ku gadi jiray.

“Labo hiktar iyo bar beer ah ayaan lahaa. Labo hiktar sisin iyo galley ayaa iigu beernaa, mid kalana waxaa ku yaalay digir iyo qudaar. Dhammaan biyihii way qaadeen. Xoolahana 3 neef oo ari ah iyo hal dameer gaadiid inoo ahaa ayaa nooga dhintay. Raashin 21 kiish ah oo isugu jira sisin, galley iyo digir ayay fatahaaduhu iga qaadeen.”

Cumar oo 60 jir ah ayaa sheegay in tuulada uu ku noolaa ay biyuhu galeen xilli habeen ah, markii ay xoog ku jabiyeen carro tuur ay dadku sameynayeen si ay uga hortagaan fatahaadda.

Wuxuu rajo ka qabaa inuu mar kale uu dib u tacbo beertiisa, hasa yeeshee waa mid ku xiran in biyuhu ka baxaan, balse heerka biyaha wabiga Shabeelle oo hadda sareeya waa mid xaaladda sii daba dheereyn karta.

Wuxuu intaas ku daray inuu jiro walaac la xiriira in fatahaaddu ay soo gaarto deegaanka uu ku barakacay oo wabiga aan ka fogeyn, dhukiisuna aheyn mid taag ah.

Dadka fatahaaddu barakicisay ayaa Raadiyow Ergo u sheegay inay cabaan biyo wasaqeysan oo ah kuwa soo fatahay, maadaama aysan heli karin ceelal iyo biyo kale oo nadiif ah.

Ibraahim Cali oo ka barakacay deegaanka Shubo,hadana ku nool Goobyaal oo 10 km u jirta halkii uu ku noolaa ayaa xusay in harka geedaha uu hoy u yahay.

Wuxuu intaas ku daray in wixii hu’ iyo hoy u ahaa ay ka soo carareen, markii fatahaaddu ay kedis ku soo gashay oo ay waayeen fursad ay ku soo rartaan.

“Qoyskeyga xaalad adag oo uu ka dhaxlay barakaca ayuu ku sugan yahay. Waxaa noogu daran maro kaneeco iyo baco aan roobka ka galno, hoy iyo hungurigii la cunayay. Xaalad adag ayaan ku jirnaa, cuntada si adag ayaan ku helnaa oo saddex waqti lama kariyo.”

Ibraahim oo ah aabbaha 17 carruur ah ayaa tilmaamay inay ku tiirsan yihiin kaalmo kooban oo ay soo gaarsiisay dowladdu.

Wali xal uma helin toddobo carruur ah oo waxbarasho la’aan ay dhigtay fatahaaddu. Musiibadan ceyrteysay ayuu ka walaacsan yahay siduu uga soo kaban doono.

“Waxay fatajaaduhu iga qaadeen raashiinkii guriga ii yaalay, xoolana way iga dhinteen. Reer dhan oo horay u socday oo hiigsi ku jiray oo barakacay oo hantidii ka burburtay oo waxbarashadii ka burburtay oo barakacay waa niyad-jab wax weyn ayaan dareemayaa.”

Qoysaska ay fatahaaddu saameysay ayaa inta badan ah beeraley ku nool hareeraha wabiga Shabeelle. Guryaha ah ayaa kuwo u nugul biyaha oo ka sameysan, cows, jiingado iyo dhoobo.

Fatahaadan oo bilaabatay 15 April ayaa nolol xumo biday in ka badan 5,000 qoys, halka ay ku barakaceen 1,600 qoys. Sidaas waxaa Raadiyow Ergo u sheegay Maxamed Raadi Nuur oo ah madaxa xafiiska maaraynta khataraha masiibooyinka ee degmada Qallaafe.

Wuxuu intaas ku daray in 33 tuulo oo hoostaga degmada ay fatahaaduhu saameeyeen. Maamulka degmada oo kaa shanaya hay’adaha gargaarka ayuu xusay in gargaar iskugu jira gallay iyo boorash ay gaar siiyeen 500 qoys oo ka mid ah dadka barakacay, halka inta kale ee aan wali la caawin ay wadaan qorshe kaalmo lagu gaar siinayo.

“Dadaalo faro badan ayaan ka degmo ahaan samaynaY, 250 kiintaal oo gallay ah ayaan la gaadhnay dadka, hadba meesha usii diran oo todobo tuulo ah. 1068 kiish oo boorash ah ayuu hadda nasoo gaadhsiiyay maamulka heer deegaan. Dadaalo kale oo badan oo gurmad ah ayaa jira oo aan rajeyneyno inay na soo gaaraan maalmaha na soo aadan.”

Maxamed ayaa xusay in tuulooyinka qaar ay go’doon yihiin oo aysan laheyn waddo loo maro, sidaas darteedna ay isticmaalaan doonyo. Marka ay dadka gaar siinayaan kaalmada gargaarka ah.

Warbixin uu soo saaray xafiiska maaraynta khataraha masiibooyinka ayaa lagu sheegay in fatahaaddu ay burburisay 2,315 hektar oo dalag beerood ah, halka 348 neef oo xoolo ah ay ku dhinteen, sidoo kalana ay wax yeello gaarsiisay laba xarumood oo caafimaad, 18 dugsi iyo shan ceel-biyood.

The post Waxbarasho la’aan iyo cunno xumo ka dhashay fatahaad ka dhacday Qalaafe appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Ninkan oo sanadkan, saddex xilli roobaad kaddib beertiisa u helay biyo ku filan ayaa sheegay inuu ku hungoobay filashadiisii, markii cayayaankan oo deegaanka ku cusub uu si degdeg ah ugu faafay. Wuxuu waayay dhaqaale uu dawooyin difaac ah ugu soo gato. 

Xasan ayaa sheegay inay sidoo kale u raaceen cudurro aysan-aqoon oo sababaya in dallayada ka badbaada cayayaanka inay durba qallalaan. Arrintan ayaa keentay inay sii xumaato rajo kasta oo uu ka qabay inuu bisha lixaad ka mid noqdo dadka dalagyada goosan doona.

“Saameyn aad u weyn ayuu nagu yeeshey. Qasaare badan ayuu noo geestey. Dalagyadii la abuurey waxba ka reebin. Dalagyada ani aan abuurey waxay ahaayeen masago, galey, digir iyo yaanyo. Marka rajadii aan kalahaa oo dhan cayayankan ayaa baabi’iyey.”

Xasan oo firfircooni badan ku billaabay hawsha beertiisa oo labo hektar markii ay curteen roobabkii ugu horreeyay ee guga bishii Maarso, waxaa maanta ka muuqda daal iyo niyo-jab uu dhaxlay qasaaraha soo gaaray.

Waxaa murugada ku kordhinaya dayn $300 oo doollar ah, taas oo kaga baxay geed-qaadideedi, dayac-tirkeedii, abuurkeedii iyo shaaqaalihii hawsha qabanayay. Lacagtaas ayuu sheegay in dadkii ku lahaa inuu kula ballamay inuu siinayo saddex bil kaddib marka la gaaro gooshashada.

“Culaysyada hadda i haysto waxa kamid ah deyntii aan is lahaa markii abuurka ii soo go’o inaan is kaga gudo aan rabey. sidoo kale dalagii aan ku noolaan rabey oo iga baaba’ay, marka culeesyo waaweyn ayaa nahaya.”

Ninkan ayaa sii xisaabsanayay marka ay beerta u soo go’do faa’iido u dhaxaysa 1,000-1,200 doollar, taas oo uu qorshaynayay inuu nolosha qoyskiisa maalgelin ugu sameeyo sida inuu waxbarasho ku geeyo afar ka mid ah caruurtiisa oo guri joog u ah dhaqaale la’aan.

Xasan ayaa sheegay inuu raadiyay dad aqoon u leh cayayaankan oo dixiri u eg balse ay la wadaageen dawooyin dhowr ah oo aan waxba ka tarin. Wuxuu u sababeeyay inuu dhulka hoose ku jiro oo aysan suntu gaarayn.

Ninkan oo kontan jir ah ayaa ka samri la’ beertiisa oo weligeed u soo ahayd tiir dhexaad noloshiina oo dhan. Wuxuu aroor walba u kallaaha deegaanka ay ku taallo oo ku jira Baydhabo qiyaastii 15 km si u arko inay jiraan qeyb badbaaday.

“Waallahi murugta hadda i hayso waa murug saa’id ah ayaa ihaysa awal farxad rajo fiican ayaan lahaa ama dalagaaga si fiican kuugu soo baxaa ayaan is lahaa oo sanadkan wax fiican kaaga soo go,a.”

Xasan ayaa sidoo kale la halgamaya nolosha qoyskiisa oo danyar ah. Wuxuu cunno ku filan ku la’ yahay carruutiisa oo todobo ah, xaaskiisa iyo hooyadii oo ah waayeel daryeel gaar ah u baahan. Dadka deegaanka ayuu xusay in aysan waxba dhaamin maaddaama ay la qabaan qasaaraha.

Beeraley deegaanka ayaa ka siman dhibaatada cayayaanka ee ku dhacday dalagyadii ay ku tashanayeen. Ibraahim Maclin Nuur, wuxuu ka soo kaban la’ yahay qasaaraha gaaray. Ninkan ayaa sheegay inaysan waxba uga badbaadin abuur isugu jiray; digir, galey, masago iyo yaanyo, kuwaas oo uu saaray beer laba hektar ah oo uu ku leeyahay deegaanka Daa’uudow.

Ibraahim oo weli ka samri la’ tacabkiisii wuxuu sii dhowrayaa beertiis oo ay ku hareen caws iyo dhir geed gaab ah oo aan nacfi u lahayn isaga. Wuxuu ka welwelsan yahay sida ay uga ba’day ishii dhaqaale ee qoyskiisa oo danyar ah, meel kana aan ku tiirsanayn.

Hab nololeedka qoyskiisa ayaa si weyn isku dhimay markii uu la kulmay qasaarahan oo uusan hore uga tashan. Waxaa laga joojiyay dayn uu dukaamada ka qaadanayay markii dadkii lahaa ay ogaadeen inuusan beerta badar u saarnayn.

Ibraahim qasaaraha waxaa u dheer inay hubanti la’aan dhanka cunnada ah soo wajahday carruutiisa oo toddobo ah iyo xaaskiisa. Wuxuu intaas ku daray inay xaaladdan ku soo aadan xilli sidoo kale oo ka dhamaaday kayd raashin ah.

“Nolosheyda markii hore aad ayey u fiicneyd laakiin hadda xaaladdan ah nolol yaab leh ayaan ku noo lahay. Seddex mar ayaan wax cunayey sedexdii mar waxaa iigu soo kordhey in habeenkiiley aan wax cunno, haddana habeenkii habeenkiisa maalintii laba iyo tobanka saac sidan ley waaye nolol midan ka xun weligey ima soo marin.”

Ninkan oo ku sugan xaalad quus ah ayaa sheegay in dedaal uu ku bixiyay sidii uu dawo ugu heli lahaa beerta, balse labo dawo lagula taliyay ay wax ka tari waayeen cayayaanka oo badnaa iyo xaddiga uu adeegsanayay oo yaraa darteed.

Ibraahim ayaa tilmaamay inuu ka walaacsan yahay $500 doolar oo uu galiyay hawshii tacabka bishii Maarso. Wuxuu ka soo amaahday ganacsato uu ka codsaday inay ka sugaan ilaa bisha June. Wuxuu ku taamayay inuu ka hanan doono faa’iido gaaraysaa $15 balse maanta lafihii xitaa kama hayo.

Ninkan oo sanado badan beeraley soo ahaa ayaa sheegay in qasaarahan uu yahay kii ugu xanuun badnaa ee soo mara. Wuxuu xusay in tiigsigiisii dalagga ee sanadkan uu baaba’day isla markaana uu dareemayo culayso isbiirsday.

“Welwelka hadda i hayo waxa weeyaan raashiin la’aan, lacag la’aan, beertii oo aan usoo qaadey aan wax aan ku gudo aan lahayn. Beerta haddii aaran noqoto wallaal deyntii waatan ayaa la dhihi lahaa balka ayaaba u iibineysaa mise masagada wax aan ku gudo ma hayo.”

Beeralayda deegaanka ayaa sheegay inay dedaal ku bixiyeen badbaadin dallagyada balse kuma aanay guulaysan isku daygoodii. Sumo kala duwan oo ay adeegsadeen ayay sheegeen inaysan wax natiijo ah ka helin.

Axmed Keerow Abdi oo ah Khabiir dhinaca beeraha ayaa sheegay in xilliyadan ay soo bataan cayayaanada iyo cudurada, taas oo uu u sababeeyey in dhowr xili roobaad aysan di’in roobabkii la filayay. Waxaa dheer qaladaad dadka ay sameeyaan sida isku dhawaynta dalagyada sida uu xusay.

Arrimahaas darteed ayuu sheegay in sanadkan markii ay da’een roobab u u horeeyay ay soo baxeen xasharaad faro badan oo ciidda hoose isku qarinayay. Wuxuu dadka beeraleyda ah u sheegey in ay ku dedaalaan nadafada beerta iyo ka war qabkeeda lagana doorto keliya dawada ku haboon.

“Cayayaanada xiliyadan yimaada waxaa kamid ah tixriga oo cuna balka ama caleenta caqaaran qashinka xitaa wuu cunaa. Qashinkaas ayuu ku soo gabanaa waa in qashinkaas laga nadiifiyo inta soo harteyna waa la buufinaa.”

khabiirka ayaa aaminsan in xalka ugu fudud ee beeralayda ay samayn karaan ay tahay in ay ku dedaalaan sidii ay u kala ilaalin lahaayeen dallagyada kuwa dhibku gaaray iyo kuwa kale si aanay isugu gudbin cayayaanka.

The post Beeraleyda Bay oo ku qasaaray dalagyo ay filayeen in ay kaga baxaan nolol xumada appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Qaarkood sanooyin ayay cudurka la noolaayeen iyagoon isku ogayn. Waxaa sidoo kale u wehliya cuduro kale oo sababay in ay awoodi waayeen xamaalkii ay biilka ka soo saran jireen.

Dadkan oo badankoodu ka soo jeeda qoysas danyar ah waxay muteen dhibaatooyin dhaqaale iyo kuwo nololeed oo sii adkeeyay caafimaad darradii haysay.

Ismaaciil Jaamac Cali oo ka mid ah ayaa sheegay cudurka lagu ogaaday mar uu dhintay wiil uu abti u yahay naxdintaas oo ku keentay in uu miyir beelo.

Baaritaan uu ku sameeyay isbitaalka Gabiley oo la geeyay ayaa looga sheegay cudurka sonkorta bishii Fabraayo ee sanadkaan.

Wuxuu xusay in uusan illaa markaas shaqayn oo xanuun joogto ah uu dareemo horayna uu calaamadaha cudurka isugu arki jiray.

“Markii iigu horaysay waxaan u mooday kalyo xanuun. Haraad iyo kaadi badan ayaa isku arkay illaa 6 bil ma ogayn in uu macaan yahay, waana jiranaa daal badan ayaan isku arkay oo markaan waxyar socodo waa fariisan jiray. Heer aan gaaray markii danbe in aan suuq, waxaana la igeeyay isbitaal”

Ismaaciil ayaa sheegay in xaaladaan ku soo korortay ay nolosha iyo dhaqaalaha ka saamaysay qoyskiisa oo 12 qof ah. Keligiis ayaa u shaqaynayay, maaddaama ay carruurtiisu yar yar yihiin.

Wuxuu awoodi la’yahay cunnada, biyaha iyo baahiyahooda kale. Daruuftan ayaa ku qasabtay in habeennada qaar gaajo ku seexdaan.

Xaaskiisa waxay umushay horraantii May, isna dhul yaal ayuu noqday mana jirto cid kale oo caawimaad joogto ah ay ka heleen.

Waxay hal mar dabka ku shitaan kaalmo aan badnayn oo dariska ama qaraabo ay ku caawiyaan, markii aysan waxbo helin waxay ku qasban yihiin in ay qadaan, maaddaama aysan doorasho kale haysan.

“Reerkayga anaa u shaqayn jiray, anna waxaa igu dhacay cudurkii oo aanan fahamsanayn horraantii, taas oo keentay in aan awoodi wayno saddexdii waqti ee cunnada. Waxaa ii sii nugleeyay cudurka waa gaajada ii raacday.”

Ismaaciil ayaa sheegay intii uu xanuunsanaa in uu ka xirmay harqaan uu nolol maalmeedka uga soo sari jiray qoyskiisa oo Gabiley ugu yaallay, taas oo xaaladooda sii adkaysay.

Wuxuu door biday daawo dhaqameed iyo Qur’aan uu naftiisu isku aqriyo. Wuxuu aaminsan yahay in ay uga fiican yihiin daawooyinka ay dhaqaatiirtu qoraan, ugana qarash yar tahay.

Caqabadaha haysta waxaa ka mid ah 3 carruurtiisa ah oo waxbarashada laga soo eryay dhamaadkii Maarso, markii uu 2 bil bixin waayay $45 oo uu ka dhiibayay.

Waxay dhiganayeen fasallada 3 iyo 5 ee dugsiga hoose dhexe iyo mid sannadkii labaad ku jiray dugsiga sare.

Waxaa intaas u wehliyo daymo isku gaaray oo muddo lagu leeyahay, kuwaas oo waydiimo joogto uu kala kulmo dadkii uu ka qaatay.

“Waxaa la igu leeyahay $1,200. waxaan ku iri waxba ma hayo haddii aan dhinto tolkayga u doonta. Dhaqaale burbur ayaa I soo gaaray meeshii aan ka shaqaysanayay waa xirantay.”

Qoyska Ismaaciil waxay hadda magaalada Hargaysa uga nool yihiin labo qol oo ehelkiisu ku caawiyeen, markii laga saaray gurigii kiro ah oo ay ka deganaayeen Gabiley, kaas oo uu iska bixin $80 oo kiradiisu ahayd.

Cudurrada raaga oo sonkorowgu ka mid yahay saamayntooda dhaqaale iyo nololeed ayaa soo badanaysay muddooyinkii dambe. Bukaannada qaar ayaa awoodi waayay lacagta daawada, halka kuwa kalena ay iska diidaan.

Dhaqtar Bilan Axmed Ismaaciil oo ka tirsan qaybta macaanka ee isbitaallka Gabiley ayaa sheegtay in wacyigalin la’aanta, hab nololeedka qoysaska oo isbeddelay iyo ogaanshaha cudurka oo daaha ay kordhiyeen halistiisa.

Waxay tilmaamtay in ay sii badanayaan dadka macaanka qaba. La tacaalidiisa iyo u hogaamsanka talooyinka dhaqaatiirta ayay xustay in ay kaalin weyn ka qaataan xal u helida, balse inta badan bukaannadu aysan sidaas samayn.

“Talacaalida macaanku waxay u baahan tahay qorshe balaaran oo muhiim u ah dadka la nool. Daawo kali ah ma ahan waa in noloshiisa wax laga beddelo, cunnooyinka u fiican la baro, socodkana lagu dhiiriyo. Xanuun in lala noolaado iyadaaba saamayn ah.”

Bilan ayaa sheegtay in saddexdii bil ee ka horaysay shantaan ay diiwaangaliyeen 30 qof oo macaan leh, taas oo muujinaysa koror labanlaab ka badan.

Waxay u sababaaysay cunnooyinka dabiiciga ah oo aan la cunin, jimicsi la’aan iyo dadka oo aan baarintaan joogto ah samayn.

Dhaqtarka ayaa walaac ka muujisay in iyadoo dadka la siiyo daawooyin iyo la talin bilaash ah haddana qaarkood ay diidaan iyagoo aaminsan geedo dhaqameedka in la isku daaweeyo.

Waxay sharaxaysaa heerarka sonkorta iyo qaababka loola tacaalo.

“Dadka qaar macaan ayay leeyihiin, laakiin daawo uma baahna oo maaddada sonkorta gubaysa ayaa ku filan. Mar ganaca qofku wuxuu shaqada gabayaa konto boqolkiiba oo kaniini ayuu u baahan yahay. Mar kale 70 illaa 80 ayuu gabaya oo heer cirbad ayuu gaaray.”

Bilan ayaa sheegtay in boqolkiiba 7 dadka ay la tacaaleen ay ka yar yihiin sodon sano. Da’da u dhexaysa 30 illaa 60 waa 50 boqolkiiba, halka lixdan illaa sagaashan ay yihiin 30 boqolkiiba.

Dhaqtarka ayaa sheegtay in cudurka macaanku uu saamayn maskaxeed ku yeesho qofka la nool, sida walwal iyo niyad jab. La socodka heerka ay joogto sonkortu ayay xustay in ay daaweynta qayb ka qaadato.

Dhanka kale Sacad Cabdi Yuusuf oo 35 sano jir ah cudurka macaanka ayaa ku sababay in uu araggiisii waayo. Muddo dheer oo uu qabay, balse uusan isku ogayn ayaa keentay in indhihiisu daciifaan illaa uu ka gaaro heer uusan waxba arkayn.

Wuxuu sheegay in xaaladaan ay ku qasabtay in uu awoodi waayo shaqooyin dhismaha guryaha ah oo uu ka qaban jiray magaalada Gabiley. Ugu danbayn isbitaal uu tagay horraantii sanadkan ayaa u sheegay in sonkortu jirkiisa ku jirtay in ka badan 9 sano oo unugyadiisa ay saamaysay.

“Dhowr jeer ayaan qaatay daawo wellina ma bogsoon. Indhaha ayaa iigu daran dalka waxba loogama qaban karo ayaa la I yiri mana awoodo dhaqtar dibadda ah”

Sacad shan bil oo xanuunka uu qabo wuxuu ku dhex nool yahay isbitaalka Gabiley. Wuxuu awoodi waayay kirada iyo noloshiisa, maaddaama uusan shaqayn karin.

Wuxuu waayay $7 oo maalinle uu dhismaha uga qaadan jiray, taas oo uu ku biili jiray 3 walaalihiis ah ka yar oo masuul uu ka ahaa.

Wuxuu tilmaamay in maalmaha qaar uu xaalad adag galo oo la dhigo qaybta gargaarka deg dega ah, markii uu roonaadana qolkiisa lagu celiyo. Sacad ayaa xusay in cudurkaan uu baabi’iyay rajo kasta oo nolosha uu ka lahaa.

Dhibaatooyinka dabiiciga ah oo cudurradu ay ka mid yihiin waxay si adag u saameeyeen nolosha qoysaska danyarta ah oo aan heli karin dhaqaale adag oo ay kula tacaalaan caafimaadkooda, taas oo ku sababtay in ay ku danbeeyaan xaalad quus ah.

The post Cudurka Sonkorowga oo saamayn nolol xumo ku haya qoysas danyar ah oo ku nool Gabiley appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Xasan Jaylaani Nuur oo ka mid ah fuundiyaasha ku kaltamada hadba shaqada soo baxda ayaa sheegay inuu awood u yeeshay maaraynya nolosha carruurtiisa oo sagaal iyo xaaskiisa labadii bilood ee la soo dhaafay.

Xasan ayaa xusay in nidaamkan cusub uu ka saaray xaalad hubanti la’aan shaqo oo uu la daalaadhacayay. Wuxuu tilmaamay inay hadda cunnooyin kala duwan ay karsadaan saddexda waqti, halka markii hore hal waqti heliddeeda ay ku adkayd.

“Sistamkan hadda la keenay bisha ma seerayn, isbuucii saddex ama afar jeer maalintii $15 reerka waa ku filan tahay. Biilkooda way haystaan, waqtigii hore waqti dhibaataan u soo maray. Cashadii habeenkii hartay subixii ku quraacdaan heerkaas bay gaartay maba jirto qado.”

Xasan ayaa sheegay in qorshaha ay wada jirka u samaysteen inuu ka cawwiyay inuusan ka  welwelin qaabkii shaqo ku heli lahaa. Wuxuu xusay inuu bixiyo $100 oo uu reerka raashin ugu qaaday intii uu baaga-muudadaha ahaa.

Ninkan oo xirfadiisu tahay fuundinimo ayaa tilmaamay in maalmo badan uu imaan jiray darbiyada ay fariistaan muruqmaalka balse uu ka laabanayey isaga oo fara-maran una dheer yahay daal, bus iyo niyo jab.

Ninkan ayaa sheegay in isaga iyo qoyskiisa ay ka soo kabteen nolol xumo. dhaqaalaha soo gala ayaa u sahlay inuu waxbrashada dib ugu celiyo 5 ka mid ah carruurtiisa oo uu ka bixiyo bishii $50 oo uu horay u awoodi waayay.

Xasan ayaa sheegay in hannaanka shaqo keliya uusan u horseedin helida ku filan balse uu gaarsiiyay inuu daboolo dhammaan baahiyaha aasaasiga ee qoyskiisa kirada guriga ay deggan yihiin.

“Waxaa dhacday islaanta guriga iska leh intay ciyaalkii guriga ka soo saartay macal xaaskaygii gurigii albaabada iskugu laabtay reerahii dariska ahaa baa dhahay waa u samirtee u samir lacagtaada qofkan lacagtaada waa ku siinayaa intaasoo sano daganaa qof deegaana waayee ciyaal ugu dhasheen qof kaa dhuumanaya ma ahan u samir bay dhaheen sidii baan ugu noqday afar bilood bay ahayd labo bilood waa siiiyey labo bilood waa igu dhiman tahay lacagtaas shaqadan baan ka bixiyey.”

Ninkan ayaa tilmaamay in shaqo la’aanta haysay ay ahayd mid uu u sababaynayo in dad gaar ah ay la shaqeeyaan injineerada iyo sidoo kale shirkadaha magaalada oo keensada ajaaniib ay doorbideen.

Xasan iyo qoyskiisa waxay 2019 kii ka soo barakaceen degmadaTiyeglow ee gobolka Bakool, markii ay roob yari iyo colaad ka tacban waayeen beer afar hektar ah oo ay noloshooda ku tiirsanayd.

Sanado ay u jireen nolol adag; guurguur, gaajo iyo duruufo kale, wuxuu sheegay midowgan cusub uu dhaxal-xiisay nolol rajo leh.

In la tookaysto shaqada dhismaha iyadoo la isku tixgelinayo in qof-kasta uu helo masaariif ku filan waa midda tiirdhexaadka u ah iskaashatadan. Ragga habkan u riyaaqay kuna baraaray waxaa ka mid ah Cabdulqaadir Guuleed Cali oo labadii bilood u dambaysay joogto u shaqeeya.

Ninkan ayaa ku guulaystay inuu qoyskiisa 11 qof ah uu ka saaro hubanti la’aanta nololeed oo ay wajahayeen sanadkii ugu dambeeyey oo uusan helin shaqo daboosha baahiyahooda. Hadda wuxuu sheegay inay dabka shitaan saddexda waqti iyaga oo kala dooran kara nooca cunnada.

Cabdulqaadir ayaa tilmaamay in toddobaadkii uu shaqeeyo saddex ilaa afar maalmood, taas oo ka dhigaysa inuu helo dakhli joogto ah oo uu ku maareeyo nolosha qoyskiisa.

“Maalintaan shaqeeyo waxaan la soo koobi karin iga soo galaya sida caadiga ah iska $20 joornaatiga igu filan reerkaygana ku filan.  Kiradii guriga waan ka raystay qabashadii la iiqabsan jiray. korontada iyo biyaha aan bixin waayo, hada sidaan iskaashatada u galay aad baan uga raystay marka noloshii hore mida hada isku mid ma ahan tan baa aad uga fiican boqolkiiba sagaashan.”

Cabdulqaadir waxaa u suurta gashay inuu iska bixiyo qayb ka mid $250 oo looga lahaa dukaan uu raashin ka soo qaadan jiray. Hadda waxaa ku harsan $100 oo uu qorshaynayaya inuu iska gudo.

Ninkan ayaa xusay inuu hadda deganyahay labo qol oo kiradoodu tahay $60 una dheertay biyaha iyo korontada oo $10, horayna loogu yeeshay ilaa saddex bilood oo uu iska yaryareeyo hadda.

Cabdiqaadir ayaa sidoo kale waxbarashada ka bixiya 6 ka mid ah carruurtiisa. Wuxuu bille wadartooda uga dhiibaa bishii $60.

Maalmaha uusan la shaqaynayn iskaashatada ayuu xusay inuu helo shaqooyin soo booda ah oo ay ku soo xiraan saaxiibadiisii hore suuqa, taas oo kor u qaaday ilahooda dhaqaale.

Cabdulqaadir ayaa sheegay in isaga fursadan is-bahaysiga xirfadlayda uu uga faa’iideeyey fuundiyaal kale oo ku soo biiray iskaashatada. Wuxuu xusay inay hadda ka mid yihiin muruq-maalka u aayay.

Dhan kale, guddoomiyaha madashan Cabdulqaadir Maxamed Aadan ayaa sheegay in hammigooda uu yahay inay xoogsato badan ku soo daraan hannnaankan balse wuxuu xusay inay caqabad ku tahay fursadaha shaqo oo weli kooban.

Injineer-ka ayaa sheegay in fikradan ay shaqo abuur isbedel nololeed leh u samaysay ilaa 50 fuundi iyo xoogsato iskugu jira. Wuxuu intaas ku daray in muddadii ay wadeen inay dhiseen ilaa 18 guri filo ah iyo shaqooyin kale oo ay ka mid yihiin dayactir iyo dhamaystir guryo hore.

Fikradan ayuu tilmaamay inay ku dhalatay markii ay arkeen shaqo la’aanta jirta iyo in dad kooban si joogta ah shaqada maalinle u helayaan halka xirfadle-yaal kale ay la’ yihiin sabab la xiriirka inaysan lahayn gole ay ku wadaagaan fursadaha soo baxa.

“Isbedel weyn baa barnaamijkeen nooga miradhalay dadkii shaqo la’aanta ahaa shaqo abuur u noqotay dareenkooda waxbaa iska bedelay markii hore waxay islahaayeen waxaan wax iska mala awaal ah bay u moodeen laakiin markay iyagu arkeen shaqadaan qabanayno way ku dhiiradeen, qofka ugu yar 15 beri buu shaqeeyaa dhaqaale ahaan $15 ama $20 buu qaataa wuuna ku faraxsan.”

Sanadihii u dambeeyey waxaa kordhaysay cabashada shaqo la’aanta muruqmaalka iyagoo u sababaynaya shirkadaha iyo ajaaniib si gaar ah u xirtay shaqadii dhismaha, fikaradan waa mid xal u noqotay caqabadahaas ugu yaraan in ka mid ah.

The post Mudug: Rag wadaaga fursadaha shaqo ee laga heli karo oo nolosha qoysaskooda ku filnaaday appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxay maarayn la’yihiin dhamaan baahiyaha aas-aasiga ah ee reerahooda. Culaysyadan isku biirsaday ayaa ku qasbay in qaarkood ay dulsaar ku noqdaan dad kale, markii laga soo eryahay guryihii ay deganaayeen oo kiradooda ay bixin waayeen.

Xasan Maxamed Ibraahim ayaa sheegay in shaqo la’aantu ay saamayn ku yeelatay nolosha qoyskiisa oo 8 qof ah. Wuxuu u la’yahay cunno hal mar ah, biyo ku filan iyo waxbarashada carruurtiisa, markii uu ka istaagtay mushaar $100 ah oo uu ka qaadan jiray hay’adda SOS oo iskuulkii uu dhigyay taageeri jirtay

“Muddo afar bilood ah ayaan baaga-muudo ahay. Arintaas si weyn ayay ii saamaysay, xaaladeena nololeedna aad ayay u adag tahay xilligaan. Waxaan ku tiirsanahay daymo iyo shaxaad, wax kale ma helno.”

Xasan ayaa sheegay in habeenada qaar ay carruurtiisu gaajo ku seexdaan. Ninkaan oo iskuulka hoose dhexe ee Gobaadegsoy ka dhigi jiray xisaabta ayaa xusay in shaqo la’aantu ay dhan kasta ka saamaysay. Wuxuu la kulmayaa culasyo dhaqaale oo uusan xallin karin, markii uu waayay ishii keli ahayd ee reerka uu ka biilayay.

Qoyskiisa waxay dhibaato ku qabaan helidda biyaha. Daruufta haysata ayaa ka hortaagan inay ka iibsadaan 20 liitar la gado $0.15. Wuxuu sheegay inay isku celceliyaan hal caag oo ay maalinkii hadba qoys ka soo dawarsadaan.

“Tubbooyin waa nalaga jartay, markii aan muddo bixin waynay. Waxaan ku qasbanahay in dariska na dhaama waydiisano wixii ay noo awoodaan. Korontada sidoo kale waa la joogstay ijarkiina waa naloo haystaa.”

Xasan ayaa sheegay inuu joogto u raadiyo shaqo si uu nolosha reerkiisa u maareeyo, balse uu ku guul-daraystay. Wuxuu u sababeeyay dadka shaqo la’aanta ah oo badan iyo taageeradii hay’ada oo yaraatay.

Wuxuu waydiimo joogto ah kala kulmayaa dad ku leh dayn $400 ah oo raashin iyo biyo uu reerka ugu qaaday intii uu shaqo la’aanta ahaa, taas oo walwal badan ku hayso.

Saddex carruur ah oo iskuulka hoose iyo dugsi Qur’aan u dhigan jiray ayaa daruus la’aan ka ah tan iyo bishii March, markii uu awoodi waayay min $5 oo bishii uu ka dhiibi jiray. Waxaa intaas u dheer in guriga uu degan yahay loo qabtay inuu ka guuro dhamaadka May ama uu bixiyo $120 oo ah kiro 3 bil lagu leeyahay. Waxaa u dheer waxbarasho la’aanta carruurtiisa oo culays weyn ku haysa.

“Waxyaabaha noogu daran waxaa ka mid ah waxbarashada carruurta, iskuulkiina wuu xiran yahay ardaydii guryaha ayay joogaan, iyagoo cashar la’aan ah. Dhowr bil ayay dayn ku dhigteen kadibna waa la soo cayriyay.”

Xassan oo qoyskiisa ay weligood ka mid ahaayeen danyarta magaalada Baydhabo waxay la qabsan la’yihiin xaalada adag ee shaqo la’aantu u horseeday.

Taageeradii hay’adaha oo yaraatay sannadihii danbe ayaa keentay saamayn dhinacyo badan leh. Bareyaasha waxay ka mid yihiin dadka ay xaaladaan si gaar ah u gaartay. Cabdimajiid Cali Salaad wuxuu Raadiyow Ergo u sheegay in shaqada oo ka joogsatay ay caqabad weyn ku noqotay.

Wuxuu tilmaamay inuu baahiyaha reerkiisa dabooli la’yahay saddexdii bil ee ugu danbaysay, markii ay meesha ka baxay $200 oo uu ka qaadan jiray iskuulka hoose iyo dhexe ee War-miraale oo ay taageri jirtay hay’adda Save the Children.

Mashruuca wuxuu ku ekaa mishii Fabraayo kadibna looma cusboonaysiin. Xaaladaan ayuu xusay inay qoysiisa oo 7 qof ah hubaanti la’aan galisay. Iskuullo kale oo shaqo uu ka raadiyay ayuu ka waayay, taas oo keentay in ay cunno xumo wajahaan.

“Waxaa iigu daran cuntada carruurta. Reerkayga daruuf adag ayaa haysata intii aan baaga-muudada ahaa. Magaaladaan culays ayaa ka jira wax gacanteena ku jirna ma leh, haddii ay noqoto raashin, waxbarasho iyo kiro dhamaan waa go’an yihiin.”

Cabdimajiid ayaa sheegay in shaqada ka joogsatay uu ku tiirsanaa saddexdii sano ee ugu danbaysay. Dhaqaalihii ka soo gali jiray wuxuu ugu filnaa cunnada, waxbarashada iyo kirada reerkiisa. Dhamaan baahiyahaas ayaa ku soo banaanaaday xalna uma hayo.

Wuxuu tilmaamay in markii uu shaqaysanyay ay nolol middan ka wanaagsan ku jireen. Iskuulka wuxuu ka dhigi jiray maaddada sayniska. Ninkan ayaa sheegay inuu shaqooyin isugu jira barenimo iyo xamaal uu raadiyay dhowrkii bil ee ugu danbaysay, balse uusan waxba helin.

Cabdimajiid ayaa quus ka muujiyay culaysyada dhaqaale ee haysta. Wuxuu xusay in dukaan uu macaamiil ka ahaa oo uu raashin uga soo qaadan jiray carruurta uu horraantii May xiray buugiisa. Waxaa loo sheegay in uu dhiibo lacagta ku qoran haddii uu mid kale doonayo.

“Dukaankii raashiinka aan ka soo adeeganeynay lacag boqol iyo konton doollar ah ayaa la iiga yeeshay. Hadda xaaladeena aad ayay u xun tahay waxaan ku dul nool nahay dad walaal ah oo gurigii waa ka guurnay, markii kiradiisa la igu yeeshay. Arrimahaas ayaa iigu culays badan.”

Cabdimajiid ayaa sheegay in gurigii laga saaray dhamaadkii April, markii labo bil lagu yeeshay min $30 oo kiro ah. Dhowr mar oo digniin la siiyay kadib ayuu isaga guuray, maaddaama uusan hayn lacag uu ku bixiyo oo quud-maalmeedka kale uu la daalaa dhacayo.

Waxaa waxbarasho la’aan ka ah tan bishii March labo carruur ah. Wuxuu awoodi waayay $20 oo isku darkooda uu bil walba ka dhiibi jiray. Tacliin la’aantooda ayuu ka walwalsan yahay, dibna uguma celin karo fasallada.

Dhanka kale Xasan Macalin Maxamed oo ah gudoomiyha waxbarashada u qaabilsan qoysaska barakacay ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in carruurta ay iskuulladu ka xirmeen ay weli tacliin la’aan yihiin, maaddaama waalidkoodu aysan u awoodin qarashka.

Wuxuu xusay in dugsiyadan oo ku yaallay siddeed xero oo ka tirsan xaafada Boonkaay ee waqooyiga Baydhabo ay wax weyn uga dhignaayeen danayrta iyo barakaca oo aan haysan xal kale oo ubadkooda ay wax ku baraan.

“Iskuullada xirmay waxaa dhiganayay ugu yaraan 1,500 oo cunug oo hadda waxbarashadu ka joogsatay. Ardaydii guryaha ayay iska joogaan. Waxaan ka codsanayaa wasaaradda waxbarashada iyo hay’adaha daneeya inay mashruuc waxbarasho u keenaan.”

Maamulaha ayaa sheegay in iskuulladan oo muddo dheer aan la dayac-tirin ay dhismeyaashooda oo jiingado ahaa duugoobeen, sidoo kalena agabkii wax lagu dhigayay ka idlaaday. Wuxuu xusay in haddii mashruuc loo helo aysan sahlanayn in wax lagu dhigto, maaddaama ay qaybo ka mid ah ay dumeen intii ay xirnaayeen.

The post Qoysaska macalimiin shaqo la’aan noqday oo Baydhabo ku wajahaya nolol xumo appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Aadan Jimcaale Xasan oo ka mid ah wuxuu dukaan lagu iibiyo waxyaabaha electroniga, xawaalad iyo bagaashka ka furtay bishiii Nofeember ee sanadkii hore dulleedka xerada Dhagaxley.

Goobaha ganacsiga oo ku yar meesha uu ka hirgaliyay ayaa sababtay inuu macaamiil badan helo. Wuxuu sheegay in uu si maalinlaha uga helo 800 illa 1000 shilin oo ugu filan nolosha qoyskiisa oo ka kooban 7 ah.

Ninkaan ayaa xusay in ay horray u wajahayeen nolol xumo ay xal u la’aayeen, hasa ahaate ay hadda heleen soo kabasho nololeed.

“Wax badan ayaa iska beddelay nolosha qoskayga. Waxaan u awooday cunno joogta ah, caafimaadkooda, waxbarasho iyo inaan kayd lahaado oo aan meel wax dhigto. Aad ayaan ugu faraxsanahay inaan helay xoriyad dhaqaale.”

Aadan ayaa sheegay in ka hor ganacsiga ay qoyskiisu ku tiirsanayeen kaalmo raashin ah oo ay ka halayeen hay’adaha gargaarka ee xeryaha iyo 15 kun oo shilin oo ahayd mushaar uu ka qaadan jiray dukaan uu ka shaqayn jiray.   

Ninkaan oo curad u ah reerkiisa ayaa sheegay in ganacsigiisa uu ku billabay 6 illa 7 kun oo uu bil walbo meel ka dhigi jiray mushaarkiisa in ka badan afar sano. Waxay u gaartay 200 oo kun, taas oo u sahashay inuu milkiile noqdo.

Dhaqaalaha uu ka helaya ganacsigiisa ayaa suuragaliyay in qoyskiisa uu ka xaliyo culays ka haystay hoyga. Wuxuu bishii Febraayo u dhisay qol jingad ah oo ay uga raysteen buush ay horray ugu noolaayeen. Wuxuu xusay in ay uga baxday 70,000 oo shilinka kenya ah. 

Ninkaan oo 28 jir ayaa ku taamaya inuu sii balaariyo ganacsigiisa sanadaha soo socda. Wuxuu naawilaya inuu shaqo abuur u sameeyo dhalinyaro kale.

“Waxaan ku haminaya inaan aniga noqda qofka keena ee laga sii qaadan doonna. Nolosha qoyskaga inaan sii hormariya ayaan sidoo kale rajaynaya.”

Aadan ayaa sheegay in mudaadii uu shaqaynayay ay u suuragashay inuu waxbarasho ku daro gabar uu dhalay oo horray aan wax baran jirin. Wuxuu bishii ka dhiba 1,500 oo shilin oo ah kharashka ay dugsi Qur’aan iyo iskuulka ku dhigato.

Wuxuu xusay in sababta uusan horray ugu gayn ay ahayd inuu u tabaabushaysanayay sidii uu u billaabi laha ganacsi uu milkiyaadiisa leeyahay, taas oo uu hadda u suuragashay.  Labo carruur ah oo uusan wali gayn ayuu sidoo kale ku haminaya inuu ku daro bilaha soo aadan.

Wuxuu dhanka kale sheegay inuu bil walbo uu kayd ahaan u dhigto 6,000 oo shilin. Lacagtan ayuu tilmaamay in u qorshayay inuu ku soo balaariyo ganacsigiisa marka ay u aruurto.

Ninkaan ayaa sanadkii 2018 dhameeyay dugsiga sare ee xerada Dhagaxley, taas oo ka caawinaysa inuu ganacsigiisa maareeyo.

Fursadan ganacsi ayuu sheegay in ay sabab u noqotay inuu ka baqsado tahriib ay aadeen dhalinyaro badan oo saxiibadii ah.

Qoyska Aadan oo xoola dhaqato ahaa ayaa sanadkii 1998 amni daro ka jirtay xilligaas uga soo barakacay miyiga magaalada Kismaayo ee gobolka Jubbada hoose.

Dhamaan dadka samaystay ganacsiyada ayaa kala siman faa’iido ay mahdiyeen. Xirfadaha gacanta ayaa ka mid waxyabaha caawiyay in ay dhalinyarada qaarkood ay ku dhiiradan ganacsiyo u gaar ah.

Cabdulqaadir Axmed Cumar wuxuu dukaan dharka lagu iibiyo laguna tolo ku furtay xerada Xagardheer. Waxaa u sahashay ugu yaraan 10 kun oo shilin oo uu ka aruuriyay 15 kun oo ah mushaar uu ka qaadan jiray dukaan uu shaqaale ka ahaa.

Wuxuu xusay muddo shan sano ah oo uu waday in ay u gaartay 600,000. Ganacsigiisa oo yeeshay macaamiil badan ayuu xusay inuu joogta uga helo 1,000 shilin oo ah lacagta kenya.

Dhaqaalahan ayaa sababay inuu si buuxda u maareeyo nolosha qoyskiisa oo 10 ah. Wuxuu xusay in horray ay dabka shidan jireen mar iyo labo ay tashiisaan waxa ay helaan, balse ay hadda awoodeen saddexda waqti.

“Ilmahayga, waalidkayga iyo walaalahay ba aniga ayay igu tiirsan yihiin. ma jirto meel kale oo ay wax naga soo galaan oo aan ka ahayn ganacsigayga.”

Cabdulqaadir ayaa sheegay in uu ka baaqsaday shan kun oo shilin oo uga bixi lahayd kirada dukaanka iyo lacagta koronta. Wuxuu xaruntiisa ku billabay qol ka mid ah gurigooda, halka korontana uu uga maarmay soolarka cadceeda ku shaqeeya oo uu soo iibsaday.

Wuxuu xusay in ganacsigiisi ay fursad shaqo ka heleen dhalinyaro kale. Waxaa la shaqeeya afar rag ah oo uu maalinkii siiyo 3 boqol illa 5 boqol oo shilin.  Wuxuu xusay in uu ku soo xushay daruufta nololeed ee qoysaskooda iyo shaqo la’aan haysay.

Wuxuu sidoo kale si joogta ah farsamada gacanta u baraa dhalinyaro iskugu jira gabdho iyo wiilal. Wuxuu xusay in saddexdii bil ee la soo dhaafay uu tababar siisay sideed dhalinyaro ah oo hadda xirfaddooda kusha shaqaysta suuqyada xeryaha.

Dedaalkii uu ku bixiyay inuu isku filnaan gaara oo mira dhal noqday ayuu xusay inuu ku faraxsan yahay.

“Baahiyo badan ayaan ka xaliyay oo ay ugu horayso inaan nolosha ilmahayga ka maareyay. Alxamdullilah Illahey mooye cid igu garab siisay malahan.”

Lixdii bil ee la soo dhaafay waxaa xeryaha Dhadhaab ku soo badanayay dhalinyarada ganacsiyada gaarka u ah aas-aasanaya sida uu Raadiyow Ergo u sheegayMaxamed Cabdullaahi Jimcaale oo ah gudoomiyaha urrurada dhalinyarada xerada Xagardheer.

Wuxuu xusay in in ka badan 500 goobo ganacsi ay ka hirgaleen mudadan xeryaha, waxaana fursado shaqo ka helay ku dhawaad 600 oo qof.

“Dhalinyarada saamaynta ugu badan waxaa ku yeeshay shaqooyinkii ay hay’adaha ka heli jireen oo meesha ka baxay. Dhaqaale xumada dunida ka jirta qaxootiga waa saamaysay oo sidii deeqaha loo heli jiray hadda looma helo. Wax walbana gababsi ayay noqdeen. Talaabooyinka ay dhalinyarada qaadeen waxay ahaayeen lagama marmaan.”

Hal-abuurrada ganacsi ee dhalinyaradu ay la yimaadeen ayaa u muuqda kuwa u keeni doonna isku filnaan dhaqaale oo waara, taas oo meesha ka saaraysa nolol xumada haysa qoysaska barakacay.

The post Dhadhaab: Dhallinyaro qaxooti ah oo hirgaliyay ganacsiyo beddelay noloshooda appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Wuxuu ka mid yahay 270 qof oo bishii tobnaad ee sanadkii hore ay hay’adda SOS u samaysay maalgalin isugu jirta beero, xoolo nool iyo agab ay ku ganacsadaan.

Ninkan iyo afar kale ayaa la siiyay beer 2 hektar ah iyo abuurkeeda, waxay dhowr mar ka goosteen raashin iyo khudaar welina qaar ayaa u saaran.

Wuxuu sheegay in dalaga ay iibsadeen ay ka soo gashay $900 oo faa’iido ah, taas oo ay kala qaybsadeen. Dhaqalahaas ayaa Cali iyo saaxiibadiis u suuragaliyay inaysan ka walwalin masruufka reerahooda. Wuxuu xusay inuu soo kabasho ka helay.

‘’Shaqadaan sidii aan u helay qoyskayga toos ayaan u biilanayaa, waa ku faraxsanahay wax weyn ayay nolosha reerkayga ka beddeshay aad iyo aad ayay noogu fiican tahay. Labo ama saddex mar waa u awoodaa raashinka awalna halka mar ayaa rafaad nagu ahaa.”

Cali ayaa sheegay in fursadaan ka hor ay ku tiirsanaayeen kaalmo ay marmar siinayeen ehelkooda iyo ugu badnaan $2 oo toddobaadka dhan ka soo gali jiray beero falid helidoodu yarayd. Markii ay waayaan waxay ku qasbanaan jireen qatooyo.

Beertiisa oo kuwa dedan ah ayuu joogto uga waraabsadaa ceel soolar loo saaray oo beeralayda ka dhexeeya. Biyahaas wuxuu sidoo kale uga faa’iidaystaa in uu qoyskiisa ugu dhaamiyo gaari-dameer uu leeyahay nin qaraabadiisa ah, isagoo aysan lacag uga bixin.

Galeyda iyo masagada u soo go’da ayay qayb fuustooyin ku shubtaan si ay dib ugu isticmaalaan mar kale. Wuxuu tilmaamay inay samaysteen ayuuto shantooda qofba uu mar qaato si uu wax ugu qabsado, taas oo qofkii saddexaad maraysa.

“Markasta oo dalaga uu noo soo go’o qofkasta wuxuu iska jaraa $70, mid naga mid ah ayaa la siiyaa. Intaas ayaa kayd dhaqaale noo ah. waxaan rajaynaynaa in aan guryo ku dhisano oo ganacsiyo ku furano.”

Cali ayaa sheegay inuu ayuutada qaatay horraantii Maarso. Qayb ayuu ku bixiyay dayn $193 oo muddo dheer lagu lahaa. Wuxuu ka nastay waydiin uu kala kulmi jiray dadkii uu ka qaatay.

Wuxuu bishii Febraayo qoyskiisa ka raray xeradda Jowhar-bile oo 2 sano ay ku noolaayeen. Wuxuu u kireeyay labo qol oo jiingad ah, jiko iyo musqul $30 ah bishii. Waxaay ka baxeen hoy xumadii haysay.

Ninkaan ayaa tilmaamay inuu Maarso saddex ilmihiisa ka mid ah ku daray dugsi Qur’aan iyo iskuul hoose. Wuxuu isku darkooda ka dhiibaa $20. Wuxuu ka hadlayaa kala duwnaanshaha noloshooda hadda iyo markii uu faro marnaa.

“Awal tuugsi iyo barakac ayaan ku jirnay, laakiin hal abuurkaan waa ka faa’iiday oo maanta waa isku filanahay ilmahayga waa ka dhiibi karaa waxkasta. isbeddel weyn ayaan helnay, Caqabado badan ayaan xalliyay.”

Qoyska Cali waxay sanadkii 2023 roob la’aan iyo colaado uga soo barakaceen deegaanka Jiliyaale ee gobolka Shabeellaha dhexe. Waxaa ka nacfi beeshay beer 3 hektar ah oo ay tuulada ku lahaayeen, taas oo keentay in ay maciinsadaan xeryaha barakaca.

Qoysaskan waxay maalgalintu u noqotay fursad weyn oo ay dib ugu dhisteen dhaqaalahooda, Maryan Muqtaar Nuur oo ka mid ah dadka la caawiyay ayaa sheegtay in ay isbeddel dhaqaale u horseedeen 10 neef oo ari ah oo 4 ay irmaan yihiin, talaagad iyo soolar la siiyay dhamaadkii bishii October 2025 oo ay ku shaqaysato.

Waxay ku billowday baraf iyo cabitaano yaryar oo ay qaboojiyaha galisay si ay u sii iibiso. Waxay sheegtay inay ka aruursatay $50 oo ay ku darsatay $100 dayn ah, taas oo miis bagaasha ah ay ku furatay bishii labaad ee sanadkaan.

“Ganacsigaan nolosha qoyskayga waa ka maareeyaa, biyaha iyo waxbarashada ilmaha waa ku bixiyaa, waana ku qanacsanahay waxa iga soo gala shaqadayda. Wax dheeri ah ayaa naga soo gala, maalmaha qaar hal dollar oo kayd ah ayaan ka dhigtaa.”

Maryan oo ah qofka kali ah ee ay ku tiirsan tahay nolosha qoyskeeda oo 8 qof ah ayaa sheegtay in maalgalintan ay wax weyn u tartay. Ka hor waxay xustay inay ku dabari jirtay dhardhaqid ay si dhib ah ku heli jirtay. Waxaa toddobaadkii ka soo gali jirtay $2 oo aan raashin ku filan u goyn karin carruurteeda.

Maalmaha qaar waxay u dan-sheegan jirtay ehelkeeda, maaddaama ilmaheeda aabbahood ay horay u kala tageen aysanna jirin cid ay taageero ka hesho. Intii ay shaqaynaysay waxay qoyskeeda ka saartay xeradda Alle-suge oo ay deganaayeen.

Waxay hol qol oo $15 ah uga kiraysay xaafada Hanti-wadaag ee magaalada Jowhar. Hoy xumo iyo dayacaad ilmaheeda haysatay ayay ka raysteen. Waxay iskuul hoose ku dartay labo carruurteeda ah oo daruus la’aan guriga u joogay markii hore.

“Baahiyaha aan daboolay waxaa ka mid ah ilmahayga shalay iskuulka kama bixin karin, maantana waa awoodaa. Quraacda iskuulka waa u iibiyaa oo iyagoo faraxsan ayay aadaan. Guriga kiradiisa waa dhiibaa. Korontada dhiibisteeda waa ii fududaatay hadda. Waxaan rajaynaya in aan guri ka dhisto ganacsigana aan waynaysto.”

Waxay sheegtay in ay iska gudday $80 oo ka mid ah dayn $200 ah. Inta ku harsan waxay qorshaynaysaa inay iska yaryarayso bilaha soo aadan. Qoyskeedu waxay sanadkii 2024 saamaynta roob la’aanta uga soo barakceen deegaank Xawaadley ee gobolka Shabeellaha dhexe. Beer 4 hektar ah oo ay ku tiirsanayd ayaa roob la’aan labo xilli ah uga nacfi beeshay, taas oo ku qasabtay in ay barakacaan.

Dhanka kale Sulaymaan Maxamed Xuseen oo ka tirsan hay’ada SOS ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in dadkan ay muddo sanadka ah ku kor-joogtaynayaan maalgalinta loo sameeyay. Waxaa laga xalinayaa caqabada la soo darsa, iyadoo la siinayo talooyin.

Qoysaska ay taageereen ayuu xisay in y ku soo xusheen daruufaha nolosha ee haystay, maaddaama ay waayeen ilihii ay ku tiirsanaayeen xeryahana aysan caawin ka helin.

“Wixii aan siinay dhaqaale ayay ka heleen. Muddo sanad ah xoolaha ka xanuunsada waa u daawaynaynaa, daawooyinka beeraha waa siinaynaa agabkana waa u cilad bixinaynaa.”

Suleymaan ayaa sheegay in dadkaan ay markii hore tababaro siiyeen, taas oo u sahlaysa in ay fahan fiican ka helaan waxyaabaha loo maalgaliyay. Wuxuu tilmaamay in qiimayn ay ku sameeyeen ay muujinayso in ay dadaal badan bixiyeen oo natiijadu wanaagsan tahay.

Wuxuu u soo jeediyay qof kasta oo dadkaan ka mid ah in uu ka mira dhaliyaan fursada la siiyay si ay isku filnaansho nololeed u garaan mustaqbalka.

The post Shabeellaha dhexe: Qoysas ka baxay nolosha barakaca markii la siiyay dhaqaale iyo tababar appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Ganacsigan wuxuu ka xirmay 17 bishan April, markii laga diiday in ay ku soo adeegato shan milyan oo kayd ahaan ay u haystay, taas oo keentay in albaabada ay u laabto meheradeeda oo laga wayay khudaar iyo bagaash ay ku iibinaysay.

Waxaa la mid ah boqollaal qoys oo ganacsiyo yaryar ku dhex leh xeryaha lagu barakacay, kuwaas oo maarayn waayay nolosha iyo waxbarashada carruurtooda. Waxay ahaayeen kuwa horay u la il-darnaa saamaynta xaaladda barakaca.

Xabiibo waxay ganacsigeeda maalinle uga heli jirtay 200 kun oo shilin soomaali ah oo u dhiganta $7, taas oo hadda meesha ka baxday. Waxay sheegtay in carruurteeda oo toddobo ah ay la daalaadhacayaan cunno nolol xumo ka dhalatay dhaqaale la’aanta.

Waxay quus ka muujisay duruufta nolol xumo ee qoyskeedu wajahayo iyo ganacsigeedii kobcayay oo lacagta la diiday ay cuuryaamisay.

“Markii hore labada waqti iyo sida aan rabno ayaan wax u isticmaali jirnay. Hadda oomada aan dharka ku dhaqan laheyd xitaa way naga go’an tahay oo cariiri ayaan ku jirnaa, kaashkana la igu diiday waan iska fariistay waan mooraal jabay.”

Waxay tilmaamtay in ay kadis ku noqotay diidmada lacagta kunka shilin, taas oo ka hor istaagtay in ay ka sii tabaabushaysato xaaladda ka dhalatay. Waxay xustay in qasnadeeda ay ku jirto lacag ka badan afar milyan oo shilin soomaali ah.

Lacagtan ayay sheegtay in ay iskugu jirto qarashkii ay ka heshay bagash iyo khudaar ay iibisay labadii bil ee u danbeeyay. Kala bar ayay xustay in ay leeyihiin ganacsato ay macaamiil yihiin, kuwaas oo aan hadda ogollayn shilinka soomaaliga.

Waxay gocanaysaa xaaladdii ay ku jirtay ka hor diidmada uu la kulmay kunka shilin. Waxay si walwal la’aan ah u dabooli jirtay baahiyaha qoyskeeda.

“Iskumid maahan markan iyo xiligii hore. Xiligaas waxbaa ii kala socday. Adeegga ayaan soo gadanayay oo khudaarta ayaan ilmaha u helayay. Dhuxusha ayaan u helayay. Biyaha jirgaanka ah baan soo gadan karay. Moraalkaa ii dhisnaa, waana dharganaa.”

Dhibaatada cunno xumo ee ka dhalatay ganacsiga ka xirmay waxaa u raacay waxbarasho la’aan ku dhacday labo ka mid ah carruurteeda oo gabdho ah, kuwaas oo bishii hore looga soo eryay iskuulka lacag lagu yeeshay awgeed.

Waxay qorshaynaysay in ay dib ugu celiso marka ay hesho lacag ku filan, balse waxaa ka soo dhex-galay diidmada shilinka oo caqabad ku noqday. Waxay ka baranayeen cilmiga caafimaadka dugsi private ah oo lagu barto culuumta kala duwan, kaas oo ku yaalla xeradooda Hilaac.

“Biilka dukaan ayaan ka bixinayay. Meel kale shilin igama imaanayn. Lacagtii waa nalagu diiday waan iska fadhinaa. Maxaan samaynaa?.”

Muddo ku dhow 10 sanno ayay ganacsato ahayd. Waxay quudaraynaysay in ay horumar ka gaarto fursaddeeda ganacsi, balse nugaylka lacagta dalka ayaa rajo xumo biday iyada iyo ganacsatada meheradaha ku leh xeryaha.

Waxay intaas ku dartay in dadka soo barakacay intooda badan ay wax uga iibsan jireen shilinka oo kaalin wayn uga jiray hab-ganacsigooda. Waxay jeclaan lahayd in dib loo soo celiyo lacagta si ay qoysaskooda uga soo kabtaan nolol xumada.

Haweeneydan ayaa ka soo barakacday sannadkii 2021 degmada Qoryooley ee gobolka Shabeelaha hoose, halkaas oo ay ku iibin jirtay qaadka. Waxay xustay in ay soo sal-kicisay sababo amni-xumo.

Waxaa la mid ah Sokoreey Cismaan Daa’uud oo la dhibaatoonaysa qiimo la’aanta ku dhacday lacagta kunka shilin. Carruurteeda oo toban ah ayay sheegtay in ay la daalaadhacayaan cunno xumo, ganacsigii ay ku tiirsanaayeena uu xirmay.

Dhibaatadan waxay ku haystaa xerada Hilaac oo ku taalla degmada Garasbaaley. Waxay sheegtay in ganacsigeeda oo ahaa iibinta raashin uu xirmay toddobaad ka hor, markii dhammaan wixii ay dadka ka iibin jirtay ay ka dhammaadeen, mid kalana ay soo iibsan waysay.

Waxay tilmaamtay in kaydka lacageed ee u yaalla uusan waxba u tari karin, maaddama uu yahay shilin soomaaliga laga diiday suuqyada. Tan iyo markii ganacsigu ka istaagay waxay carruurta ku quudinaysay lacag $100 oo teleefoonka ugu jirtay, taas oo ka dhammaatay.

“Shilinka la joojiyay waa ii yaalla waa kan. Waan ku soo adeeggan waayay. Ilaa tabeellaha Sheekh Ibraahim baan geeyay, Weedow baan geeyay, ilaa Ceelashan geeyay. Waxba iima qabanayo, aniguna kaashka uun baan ku ganacsanayay, EVC-ga si fiican uma aqaano. Hadda malyan iyo shan boqol ayaa iga qasaartay.”

Haweeneydan ayaa sheegtay in rajo xumo ay ka qabto ganacsigeeda, maaddama dadka xerada la deggan ay yihiin kuwo aan faham wanaagsan ka heysan lacagaha danabeysan ee taleefannada laga diro.

Shan sanno ka hor ayay soo billowday iibinta raashinka. Tacabkeeda ayay xustay in uu noqday hal-bacaad lagu lisay.

“Mar baa waxaa la igu yiri $1 konton kun baa la sarifaaye ka gaarsii intaan ha kuu badbaadee, markii aan ceesha tagayna waxaa la igu yiri iskadaa lama rabee. Shilin soomaali waaba la diidee intee gaynaa?.”

Sonkoray ayaa sheegtay in ganacsiga ay ku maarayn jirtay baahiyaha qoyska iyo saygeeda oo aragga la’, kaas joogto ugu baahan daryeel iyo ka warqab dheeri ah.

Ganacsiga ka istaagay ayay ku billowday 2020 $50 oo ay ka heshay wareejinta babisyada iyo xaaqinka laga sameeyo cawda.

Dedaal, kaddib sannadkii 2025 ayay samaysay kobac dhaqaale oo u suura-galiyay inay daboosho baahida qoyskeeda. Inkastoo xaalad ka adag halkii ay taagnayd 2020 ay wajahayso sida ay sheegtay.

Sokoreey iyo qoyskeeda ayaa abaaro uga soo barakacay degmada Buulo mareer ee gobolka Shabeelaha hoose, sannadkii 2019, halkaas oo ay ku tacban jireen beer labo hektar ah.

Shilin soomaaliga adeegsigiisa uu istaagay kaliya ma saamayn dadka leh dukaamada. Waxaa la wadaaga dhibaatada dhaqaale xumo sariflayaasha iyo dadka ku hoos nool ama shaqaalaha u ah.

Suleymaan Maxamed Muumin wuxuu kamid yahay ragga sariflayaasha u tirin jiray lacagaha shilinka Soomaaliga. Wuxuu sheegay in tan iyo 11 bishan qoyskiisa oo 5 ah uusan u helin waxay cunaan.

Wuxuu ku dhex wareegaaa magaalada si dadka qaraabadiisa ah, si uu uga helo cunno uu dabka u saaro qoyska, balse wuxuu xusay in duruufta nolol xumo ay la qabaan dadka uu taageerada ugu tago.

“Dhibaato aad iyo aad u wayn bay nagu yeelatay. Gurigayga ciriiri wayn ayaa ka taagan. Ilmaha biilkooda ciriiri wayn baa ka taagan, rajo ku nool ayaan ahay. Waxaan isleeyahay amuu shilinku socon doonaa oo dowladda xageeda war ka soo bixidoonaa si aan nolosha ilmahayga u maareeyo.”

Wuxuu sheegay in gaajada haysa carruurtiisa ay u raacday niyad jabka ka haysta halkii uu ku noolaan lahaa. Guri labo qol ah oo kiro uu ku dagan yahay ayuu sheegay in laga bixin karo haddii uusan kirada bixin. Wuxuu ka dayriyay helidda kirada oo ah $50.

Ninkan ayaa sheegay in maalinkii uu ka heli jiray lacag u dhaxeysa 150 illaa 200 oo shilinka Soomaaliga ah, taas oo ku filneyd kirada iyo cunnada qoyskiisa.

Waxaa jira dadaallo dib suuqyada loogu soo celinayo isticmaalka lacagta dalka, taas oo uu wado maamulka gobolka Banaadir inkastoo weli aan xal rasmi ah loo helin socodsiinta lacagta.

Kunka shilin ee la diiday waa midkii ugu danbeeyay ee ka harsanaa shilin soomaaliga, kaas oo isticmaalkiisa uu sii wiiq mayay tobankii sanno ee u danbeeyay.

The post Burbur ganacsi iyo nolol xumo ka dhashay hakad ku yimid isticmaalka lacagta dalka appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waris Maxamed Cismaan oo ka mid ah ayaa sheegtay inay maarayn la’dahay nolosha carruurteeda oo shan ah. Barakaca ayay maciinsadeen horraantii bishii labaad, markii ay ka le’deen intii ugu danbaysay 120 ari ah oo ay ku tiirsanaayeen.

Waxay sheegtay inay keli ku tahay xaaladaan adag oo ilmaheeda aabbahood ay horay u kala tageen. Waxay hal mar karsadaan raashin yar oo ay soo dayntaan, markii loo diidana waxay ku joogaan qatooyo.

“Wax raashin ah oo nagu filan oo aan cunno meeshaan ma yaallo. Dad gaajaysan ayaa nahay. Magaalada ayaan ka soo daymanaa kiilooyin. Wax aan halkaan ku haysanno ma jiraan. Waa qadnaa ama wax yar ayaan helnaa.”

Waris ayaa tilmaamtay in xerada Ramaas oo ay degan yihiin aysan ka jirin adeegyada biyaha, caafimaadka iyo waxbarashada, taas oo meesha ka saartay filashadoodii ahayd in ay heli doonaan nolol u dhaanta tii ay ka yimaadeen.

Xaaladdan ka hor waxay ku jireen nolol wanaagsan. Arigooda – u dhamaaday gaajo iyo haraad, markii ay u waysay biyo iyo calaf –  ayay ka heli jireen nacfi ay isku dabbaraan. Abaarta saamaysay, in aysan lahayn xirfad ay magaalada uga shaqaysato iyo gargaar la’aan ayaa isku raacday.

“Awal xoolahayaga ayaan ku tiirsanayn oo gadanaynay oo qalanaynay oo xaaladii hore waa noo fiicnayd ari waxaan haysannay badan oo nagu filan ee abaaraha nadhaafiyay. Raqdiisii ayaan deegaankii uga soo guuray, qaarba mar ayuu dhintay intii shan bilood ah.”

Waris ayaa sheegtay in xerada ay degan yihiin aysan lahayn ceel, taas oo ku qasabtay in ay dhabarka uga doonto mid u jira qiyaastii 3 km oo 20 liitar iibiya $0.25 oo aysan awoodin. Ehelkeeda ayaa hal caag u iibiya oo aan ku filnayn.

Waxay culays kala kulmaysaa dayn $770 oo inta badan looga leeyahay deegaanka Maygaagle oo ay ka yimaadeen, qaybna ay dukaamo Xarfo ku yaalla raashin uga qaadatay. Waxay sheegtay in joogto loo soo waydiiyo.

Waxaa u joogta gabadh neerfaha ka xanuunsan oo aysan ka tagi Karin, haddii ay shaqo magaalada ka raadsan lahayd. Waxay xustay inaysan u awoodin lacag ay uga bixiso daawooyin ay u iibin jirtay intii aysan xooluhu ka dhamaan oo caawin jiray.

“Gabadha waa iga xanuunsan tahay oo qallal ayay qabta. Markii ay qalasho geedaha ayay ku dhacaysaa, waxba ma kala oga in ay dhibaato gaarto ayaan uga baqayaa. Wax badan ayayna iga jirran tahay.”

Qoyskeeda waxay weligood deganaayeen miyiga tuulada Maygaagle oo hoos tagta degmada Burtinle ee gobolka Nugaal. Barakaca oo ku cusub ayay la qabsan la’yihiin.

Abaaraha waxay sababeen in dadka reer guuraaga ah ee ku tiirsanaa xoolaha ay mutaan xaalado adag, kuwaas oo galay xeryo aysan ku haysan nolol badbaado leh.

Qoyska Xaawo Cali Xasan oo 11 qof ah waxay xerada Ramaas ee duleedka Xarfo ku wajahayaan cuno xumo. Hal mar ayay si dhib ah dabka ugu shitaan wax yar oo aan joogto ahayn oo ay ku caawiyaan qaraabadooda.

Dhaqaale xumada waxaa u raacday in aysan deegaanka cidna ka aqoon oo aysan waxba ka daynsan karin. Tan iyo horraantii bishii Fabraayo oo ay yimaadeen ayay sheegtay in ay marar badan qatooyo ku seexisay carruurteeda oo yar-yar.

“Mar waa helnaa marna waa weynaa noloshaas ayaan ku jirnaa. Magaalada adeeg uma doonan karo qofna kama garanayo. Awal deegaankayagii markii wax naga dhamaadaan bakhaaro aan garanayno ayaan ka soo qaadan jirnay oo dib ka bixin jirnay.”

Xaawo ayaa sheegtay in tan iyo sanadkii hore ay roob la’aanta uga dhinteen 45 ari ah oo noloshoodu ay ku tiirsanayd, markay u wayday daaq iyo biyo. Waxaa u joogta 5 neef oo wayd ah, kuwaas oo aan cad, caano iyo suuq midna lahayn.

 Xoolo beelka ku dhacay ayaa yareeyay rajada ay ka qabto inay ka soo kabsadaan dhibaatadan. Waxay ka soo guureen deegaanka Habar-jiil oo Burtinle hoos taga.

Xaawo ayaa sheegtay in ceel-biyoodka ugu dhow uu u jiro qiyastii hal saac oo socod ah. Dusha ayay uga soo qaadaa labo caag oo qoyskeeda aan kaafin karin, kuwaas oo lagu caawiyo. Maalmaha qaar oo ceelku cilladoobo ayay xustay inay oon ku joogaan.

“Caqabado ayaa na haysta, dowlad nooma imaan meeshaan iskuul, dugsi iyo biyo midna ma leh. Gaadiid aan ku dhaansano ma haysano. Dad maras ah ayaa nahay. Guryuhu waa buushash jawaano iyo calalo ah oo qorrax iyo dhaxan aan celin.”

Xaawo ayaa xustay inay haysato nolol adag oo aysan waligood soo marin. Odaygeeda oo horay dhismaha uga shaqayn jiray ayaa ka waayay shaqooyin xamaal ah oo uu magaalada Xarfo ka raadiyay dhowr mar.

Haweeneydan ayaa sheegtay in cadaadis lagu saarayo inay bixiso dayn gaaraysa $500 oo looga leeyahay deegaankii ay ka yimaadeen. Waxay filaysay in ay ku dhiibto xoola markay u doogsadaan, balse dhimashadooda ayaa ka soo hormartay.

Shan carruurteeda ah oo gaaray da’da waxbarashada ayaa daruus la’aan ka ah. Horay fursad u helin, balse waxay naawilaysay inay magaalada ugu heli doonaan iskuul, taas oo aan u suuragalin.

Faadumo Jaamac Ciis oo ah gudoomiyaha xerada Ramaas oo qoysaskaan ay soo maciin bideen ayaa sheegtay inay ka siman yihiin baahida oo aysan iscaawin karin, iyaguna aysan waxba u awoodin.

Waxay soo jeedisay in dadkan laga taageero dhinacyada nolosha ee muhiimka u ah si ay dib mar kale ugu helaan isku filnaansho iyo soo kabasho ay isku maareeyaan.

“Hadda in ay oon iyo gaajo u le’daan ayay khatar ugu jiraan. Gabaad ay qoraxda iyo dhaxanta ka galaan ma haystaan. Daruuf waxay ku nool yihiin aysan horay u aqoon oo ku adag, xaquuq ayayna Puntland ku leeyihiin waa in ay qorshe ka yeelato.”

Faadumo ayaa sheegtay in haddii aan xal loo helin dadkan ay noloshoodu halis gali karto. Xeradan waxay yimaadeen iyadoo horay ay u joogeen in 350 qoys oo aan ku haysan dhamaan adeegyada aas-aasiga ah, taas oo meesha ka saartay fursadihii nolosha.

Dhibaatooyinka ka dhashay xilli roobaadyada gaabiska noqday waxaa ka mid ah inay kordheen dadka barakacay. Xeryaha ay tageen kama helaan nolol wanaagsan, taas oo galisa xaalad ka sii daran middii ay ka soo tageen.

The post Mudug: Dad roob yari ku cayroobay oo xeryo ku yaalla deegaan Xarfo ku wajahaya nolol xumo appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.