Qoysas ku nool Somaliland ayaa go’aansday inay iibiyaan neefaf xoolahooda uga haray inta aysan ka maran, si ay ugu abuurtaan nolol kale.

Arrintan ayaa ka caawisay inay magaalooyinka galaan iyaga oo ugu yaraan wata sahay u sahasha inaysan barakac noqon.

In ka badan labo boqol iyo konton qoys oo ku cayroobay roob-yari saamaysay gobolka Togdheer ayaa ka fursan waayay inay u guuraan magaalo afartii bilood ee la soo dhaafay.

Waxay maciin biddeen caasimadda gobolka markii ay ku adkaysan waayeen nolosha miyiga, maaddaama ay dhaafeen xoolihii ay noloshooda oo idil ku tiirsanayd.

Waxaa ka mid ah Cawil Cali Maxamed oo bishii July qoyskiisa geeyay magaalada Burco. Ninkan ayaa sheegay inay baad xumo iyo biyo yari ay uga le’deen 120 neef oo ari ah oo uu ku dhaqanayay deegaanka Xayira oo 80 bari ka xigta hadda.

Cawil ayaa sheegay inuu $1,370 ku xaraashay 30 neef oo wayd ah oo uga haray xoolihiisii kaddibna uu go’aansaday inuu magaalada soo dejiyo reerka.

“Anigu ari boqol iyo konton neef ka badan ayaan hayay abaartan horteed. Adhigii marba in baxday roob la’aantii markay kici-wayday. Wuu igu anfici waayey halkii aan joogay. 7 carruura iyo hooyadood inaan halkaa ku sii hayo way suuroobi wayday.”

Cawil ayaa sheegay inuu aroor walba u jarmaado magaalada oo uusan cidna ka garanayn isla markaanna uusan lahayn farsamo looga shaqaysto.

Nasiib daro ilaa iyo hadda ma helin shaqo. Wuxuu sameeyay isku dayo kala duwan si uu dabka ugu shido qoyskiisa. Wuxuu miyiga magaalada billaabay inuu tunka uga keeno xaabo si uu lacag uga sameeyo, balse markii uu faa’iido ka waayay iska joojiyay.

Danta ayaa ku qasabtay inuusan fariisan, wuxuu mar kale u kabo qaatay inuu shaqo ka raadiyo dhismaha guryaha balse wuxuu tilmaamay inuu ku hungoobay.

Ninkan ayaa sheegay inuu isku hawlay shaqo kasta helideeda si uusan dadka gacmaha ugu hoorsan balse ilaa iyo hadda ma hayo wax shaqo ah.

“Wax la helo kuuli iyo xamaal ayaa u badan. Marba midkii aan arko ayaa si miidaamo ah oo madax-madax ah u galaa illeen carruurtii baa iga qatane. Waxaan ku dedaalaa inaan helo.”

“Waxaa dhacda inaan xamaaliyada ku dagaalanno sababto ah siddeed qof ayaa wax iga sugaya. Alle waxaan ka rajo qabaa inuu magaalada shaqo iyo waxbarasho iga siiyo.”

Cawil ayaa tilmamyay inay filashadii ay ahayd inuu qoyskiisa u abuuro nolol cusub ay meesha ka baxday. Waxaa culeyska ku kordhinaya carruurtiisa oo u duruus la’aan u ah dhaqaale xumada haysa halka dhigooda ay iskuulo dhiganayaan.

Caruurtiisa oo kan ugu weyn uu jiro 15 uguna yar yahay shan jir ayuu sheegay inay la qabsan la’ yihiin gaajo ay muddo ku joogaan maalinta uusan waxba soo helin.

Waxaa intaas u dheer inay deggan yihiin meel magaalada ka baxsan, taas oo adkaynaysa inay helaan deriska caawiya.

Dhaqaalihii uu ka helay neefafkii ugu danbeeyay arigiisa ayaa ku dhaawiyay duleedka magaalada uga gado dhulka uu reerka dejiyay.

Roob-yarida soo noqnoqatay ee gobolkan Togdheer ayaa reer guura badan ku riixday inay galaan magaalooyinka, markii ay waayeen doorasho. Abaarta cayraysay ayaa gobolka ka jirtay saddexdii sano ee tagtay.

Dadkaas waxaa ka mid ah Nuur Cali Jaamac oo isaga iyo reerka ay u soo guureen magaalada Burco oo aysan hadda ku haysan noloshii u sawirnayd.

Neefaf ayuu sheegay inay uga soo hareen afar tiro iyo kontan ari ah oo uu ku dhaqanayay miyiga. Wuxxuu ku qasbanaaday inuu soo miciin biddo magaalada saddex bil hor.

Hadda waxaa biil ka sugaya sagaal carruur ah iyo xaaskiisa oo uusan wax u hayn. Wuxuu intaas ku daray inuu ka fara maran yahay $1,100 oo uu ka helay neefafkii ugu danbeeyay arigiisii oo uu xaraashay.

“Miyigii wixii lagu deganaa ee lagu joogay waxay ahaayeen xoolaha noolaa. Iyagaa cad, caano, raashin iyo iib lagu qabay. Iyagii way gabeen, waxay noqdeen waxaan dad lagu horjoogin karin.

Sidaas awadeed ayaan ka soo xaroonay. 25 ayaa ii haray, markaan eegay waxaan is iri caanana kuma filna, iibna ma galaan ee meel magaalo ah gee.”

Ninkan ayaa reerka dejiyay bannaanka magaalada dhul haweeney ay qaraabo yihiin oo uu u dan-sheegtay ay u fasaxday inuu dhisto. 

Dadkan kasoo guuray miyiga ee soo gelaya magaalada ayaa marka ay yimaadaan noloshu ku adkaataa bilaha ama sanadaha hore inay la qabsanayaan maaddaama aanay garanayn xirfad iyo waxay kaga shaqaystaan.

Waxay dib u gocdaan noloshoodii caanaha iyo cadka ay isku haysteen isla markaanna aysan cidna u baahan balse hadda waxay mudanayaan dhibaatooyin is-biirsaday.

“Anigu waxaan ahay nin reer miyi ku waynaaday oo aan darawl nimo, nijaarnimo aan xadaarad magaalo meelna ka wadan. Waan jarmaadaa qof walibana gacantiisa waxa uu yaqaan buu ku dhergaa. Silic aanan soo marin ma jiro. Waxaan soo helo dabka mooyee  gaajo ma tiri karo.”

Nuur oo ka mid ah ahaa xoolo dhaqataday tuulada Taalabuur oo Burco u jirta 90 km ayaa hadda la halgamaya maaraynta nolosha qoyskiisa.

Dadka soo galaya magaalada ayaan helin qorshe u diyaarsan oo ka caawiya inay durba la qabsadaan nolosha magaalooyinka oo aysan khibrad hore u lahayn.

Isuduwaha Wasaarada Dib-udajinta iyo barakaca ee Somaliland, Siciid Faarax Maxamed oo aan wax ka waydiinay dadkan ayaa Raadiyow Ergo u sheegay inay wadaan qorshe ay shaqo abuur iyo xirfaddo ay ku shaqaystaan ay ugu samaynayaan.

“Waa in fursad ka duwan ama nolol ka duwan loo abuuro, ka wasaarad ahaan diyaarbaanu u nahay. Dadkaya waa garab taaganahay, la duruuf baanu nahay. Hay’adaha barakaca caawin jiray oo 2024 ay ugu danbaysay in caawiyaan ayaa haddana waxaa yimid culays ay dadku si iskooda ay ku soo degayaan magaalada iyo tuulooyinka Burco ku dhaw .”

Abaaraha soo noqnoqda ayaa burburiya nolosha boqollaal qoys oo hor leh kuwaas oo haystay nolol isku dheelli-tiran marka ay waayaan ilahahoodii dhaqaale ee ay xooluhu ka midka yihiin.

La’aanta barnaamijyo loogu samaynayo soo kabasho waxay sii fogaynaysaa inay dib u dhistaan noloshooda.

The post Qoysas ku xarooday Burco markii casharo xanuun badan ay ka barteen roob la’aanta appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxaa u suuraagaliyay lacago ay ka amaahdeen bankiga Salaam oo ay ku furteen ganacsiyo kala duwan.

Midkasta wuxuu qaatay $500 oo sanad uu ku bixinayo, maaddaama ay isku deegaan yihiin waxay wada u diyaarsadeen shuruudihii laga rabay oo damiin iyo waraaqahooda aqoonsigu ugu horeeyaan.

Arintaas ayaa u sahashay in ay hal maalin lacagta wada qaataan. Waxaa damiintay dad hanti leh iyo qaar deegaanka laga yaqaano.

Qaarkood waxay magaalada ka kiraystaan guryo leh biyo iyo koronto oo aysan horay u awoodin, taas oo isbeddel u noqotay.

Axmed Liibaan Cali oo dadkaan ka mid ah wuxuu 7 May furtay dukaan uu ku iibiyo raashin tafaariikh ah iyo bagaash.

Wuxuu u noqday il dhaqaale oo qoyskiisa ku hogaamisay nolol wanaagsan. Waxay joogto u helaan baahiyaha aas-aasiga ah oo cunnada ugu horayso, kuwaas oo horraan ku adkaa.

“Maalgashi ayaan sameeyey oo kala duwaansho oo dhanka nolosha ah ayaan ku jirnaa. Xaaladii aadka u liidatay waa soo wanaagsanaatay. Qof wax awooda ayaa noqday.”

Axmed wuxuu ka mid yahay 89 nin oo qorshaha daynta ka faa’iidaystay. Wuxuu sheegay in celcelis ahaan uu maalinkii ganacsigiisa ka helo $5 illaa $7.

Lacagtaan oo uu u kala qaybiyo biilka reerkiisa oo 11 ah, waxbarashada carruurta, dukaanka iyo in uu ku yar yareeyo amaahda aya ka fududaysay culaysyo dhaqaale oo haystay.

Axmed horay uma lahayn qibrad ganacsi, balse dadaalka iyo ka go’aanaanta shaqadiisa ayaa u miro dhalay.

Ninkaan oo 47 jir ah ayaa sheegay in uu nolosha qoyskiisa ka maarayn jiray shaqooyin xamaal ah oo helitaankoodu adkaa.

Mar ama labo ayuu toddobaadkii heli jiray waxaana ka soo gali jiray $3 illaa $4 oo aan wax badan u goyn jirin. Marka uu soo waayo wuxuu ku qasbanaa in uu dadka wax waydiisto.

“Culaysyada iga fududaaday waxa kamid ah wagii hore maalin waa la qadi jiray ama hal wakhti ayaa dabka la shidan jiray, laakiin hadda waxaa la karsadaa saddex waqti. Dhibkaas waa ka baxay waxkasta waa u awoodaa.”

Axmed iyo 11 kale oo kale waxaa damiintay nin ay isaga qaraabo yihiin, ragga kalena uu ku soo xiray oo bankiga dhigay shatiga ganacsigiisa iyo sabraloogada dhulalkiisa.

Amaahda wuxuu saddexdii bil ee u danbaysay bixiyay min $25. Inta dhiman wuxuu qorshaynayaa in uu iska dhameeyo bilaha harsan.

Ninkaan ayaa sheegay in qoyskiisa uu bishii September ka saaray xero barakac oo ay deganaayeen tan iyo 2024. Wuxuu xaafada Waabari ee Diinsoor uga kireeyay 2 qol iyo musqul oo bishii ah $50.

Waxay ka baxeen hoy xumo haysay ku dhawaad 3 sano oo ay ku noolaayeen buush yar oo aan deeqin.

Ganacsigaan wuxuu u suuragliyay in markii ugu horaysay uu iskuul hoose iyo dugsi Qur’aan ku daro shan carruurtiisa ah.

wuxuu tilmaamay in ay murugo ku haysay daruus la’aantooda, balse uusan xal u hayn, maaddaama uu faro marnaa si dhib ahna uu ku heli jiray cunnadooda.

“Waxaan awooday in aan ilmahayga ka bixiyo $25 bil kasta. Waxaan dhigtay kaydkii ugu horeeyay oo $50 ah, si aan ugu baxsado, marka ay culaysyo yimaadaan ama aan ganacsigayga ugu sii kabo oo ugu hormariyo.”

Axmed ayaa sheegay in korontada iyo biyaha guriga ugu jira uu isku darkooda bishii iska dhiibo $14.

Alaabta dukaanka u taalla iyo kaydka uu dhigtay wuxuu ku qiyaasay in ay gaarayaan illaa $1,000, taas oo rajo weyn u abuurtay.

Qoyskiisu waxay ka soo barakaceen horraantii 2024 miyiga degmada Qansax-dheere ee gobolka Bay. Abaaro xilligiis jiray ayay ku waayeen intii u danbaysay 100 ari ah iyo 19 lo’ ah oo noloshoodu ku tiirsanayd.

Wuxuu sheegay in daruuftii barakaca ay ka baxeen. Raggaan oo ah beeraley iyo xoolo dhaqato ay hore abaaruhu u saameeyeen waxay furteen ganacsiyo iskugu jira raashin, bagaash, khudaar iyo dhar.

Guddi ay samaysteen oo caawin ka helaya ganacsato iyo waxgaradka deegaanka ayaa qorshahooda bankiga hor dhigay, iyadoo damiin laga yahay.

Daa’uud Nuur Cali oo ka mid ah dadka ka faa’iidaystay amaahda bankiga Salaam. Wuxuu $15 ku kiraystay dukaan.

Wuxuu billowgii u soo adeegay Khudaar iyo bagaash ay ugu baxday $300. Maalinle ayuu hadda uga helaa ugu yaraan $6 oo u noqotay il dhaqaale oo ay uga soo kabsadeen nolol xumo.

“Ganacsigaan sidaan u dhexgalay waa ka ku faa’iiday. Qof ayaa gacan igu siiyay {I damiintay}. Culaysyadii waa ka soo gudbay carruurtayda si wanaagsan ayaan u maareeyaa.”

Daa’uud ayaa markii hore qoyskiisa oo 8 ah ka maarayn jiray shaqooyin dhisme oo maalinka uu helo ay ka oo gali jirtay $4. Mararka qaar wuxuu sheegay in toddobaadka dhan uu waayi jiray ama uu hal maalin helayay.

Bilihii Luulyo, Agoosto iyo September wuxuu sheegay in uu iska bixiyay sagaashan dollar oo dayntii bankiga ka mid ah. Waxaa ku harsan $410 oo uu sii bixin doono.

Wuxuu tilmaamay in ay wax weyn uga dhigan tahay baahiyaha reerkiisa ee uu xalliyay. Sanado uu barakaca ku noolaa fursadaan oo kale ma soo marin.

Dadkaan qofkasta waxaa la waydiiyay bishii inta uu bixin karo amaahda. Daa’uud wuxuu xusay in uu doortay in bil walba uu iska dhiibo $30, halka bilaha lacago dheeraad ah uu helo uu kordhin karo.

“Shaqadaan ayaa ii suuragalisay dayn $50 ah oo magaalada la iiga lahaa in iska dhiibay. Guri 2 qol oo min $25 ah ayaan kiraystay. Hoy la’aanta, markii hore dhibaato ayay nagu ahayd. Buush aan roobka iyo kulaylka midna celinayn ayaan ku jirnay, Faa’iido ayaan dareemayaa hadda.”

Ninkaan waxay qoyskiisa oo beeraley iyo xoolo dhaqato isku ahaa ay ka yimaadeen sanadkii 2023 deegaanka Oflow oo gobolka Bay ka tirsan.

Roob yari xilligaas jirtay ayay kaga nacfi beeshay beer 3 hektar ah, waxaana uga dhamaaday 70 ari ah oo ay dhaqanayeen, taas oo barakaca ku qasabtay.

Aweys Xasan Mayow oo ka mid ah dadka damiintay raggaan ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in talaabadaan ay qoysas badan fursad u noqotay.

Wuxuu tilmaamay in iyagoo reerahooda ka biilaya, dayntii yar yaraynaya, haddana uu kobac sameeyay ganacsigoodu.

Ninkaan ayaa tilmaamay in illaa iyo hadda aysan soo gaarin cabasho weyn oo ku saabsan caqabado ay la kulmeen ganacsatadaan billowga ah, taas oo wax weyn uga dhigan.

“Waxay gaareen isbeddel aad u wanaagsan. Qaarkood lacagta wax badan ayaa ku dhiman, balse guusha ay gaareen darteed dhawaan waa iska bixin karaan.”

Aweys waa qofka damiintay Axmed iyo ragga kale ee saaxiibadiis ah. Wuxuu magaalada Diinsoor ku leeyahay bakhaar lagu iibiyo qalabka dhismaha iyo guryaha.

Wuxuu xusay in talaabadaan uu u qaaday si ay nolol u helaan dadka barakacay ee waayay ilihii ay ku tiirsanaayeen.

Ninkaan ayaa sheegay in ay kormeer ku sameeyaan dadkaan si ay ula socdaan qaabka ay shaqadu u tahay. Lacagaha ay billaha u bixiyaan iyo haddii ay caqabado la kulmaan in ay la xalliyaan.

Wuxuu sheegay in ay u soo jeediyeen in ay samaystaan kayd dhigasho ay ku midaysan yihiin. Si haddii ay caqabad ku timaado qof ka mid ah loogu taageero.

Bishii sagaallaad ayay billaabeen in ay akoon ku aruuriyaan min hal dollar oo ka dhexeeya, ayna markale u baxsan karaaan.

Aweys ayaa sheegay in ay qorshaynayaan in marka ay kuwaan dhameeyaan amaahda ay dadkale damiintaan, si noloshooda ay ugu filaadaan oo barakaca ay uga baxaan qoysas badan.

The post Rag qoysaskooda oo barakac ah ka saaray nolol xumo markii ay abuurteen fursado ganacsi appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waa arin ay maaro u waayeen wax ka qabashadeeda ayaa sidoo kale saamaysay nacfigii ay ka helayeen xoolaha.

Faadumo Geelle Cabdi oo ka mid ah dadka ay xaaladan haysto ayaa sheegtay in miyigii ay ku dhaqan jireen xoolaha uu ka yaraaday daaqii iyo ilihii biyaha.

Bacda iyo qashinka kale ee lagu soo fogeeyo daafaha magaalada ayaa qabsaday dhulkii daaqa lahaa, kaas caqabad ku noqday reer-guuraaga.

Waxay xustay in 29 ari ah ay uga dhinteen bac ay cuneen, tan iyo bishii may ee sanadkan.

Labo bil ka hor dhaqtar deegaanka ah ayay tilmaamtay in qalliin badbaado ah oo uu ku sameeyay 7 neef uu uga saaray bac ay cuneen oo 148 kiilo ah. Waxaa uga baxay qarash gaaraya $55.

Caqabadahan ayay xustay inay yareeyeen taranka, cadkii iyo caanihii ay ka heli jirtay xoolaha. Faadumo ayaa sheegtay in halista bacdu ay ku dhalisay in xoolaha ay ka ilaaliso inay u foofaan bannaanka.

Xero ku taalla gurigeeda ayay ku quudisaa, balse tani waa mid u baahan qarash joogta ah oo helitaankiisu uu ku adag yahay.

“Waxa yar ee hadda aan ka lisayay ee aad arkeyseen waa kuwa xerada aan ku celinayo oo bacda ka dhowreyo. Duur uma ka xeyn karno bacdii ayaa cunno noqotay.”

Masago, qamadi iyo buunsho uu qiimahoodu yahay $400 ayay sheegtay in bil walba ay soo gaddo oo ay ku quudiso, maadama ay ka joojisay in bannaanka ay daaq u doontaan.

Waloow ay maareysay khatartii bacda, waxaa ku adag inay hesho qarashka ku baxaya quudinta oo ay tilmaamtay inuu ka badan yahay dakhliga ka soo gala xoolaha oo maalinkii ah afar liitar oo caano ah, una dhigma $10.

Arintaasi waxay sababtay in lagu yeesho deyn gaareysa $400. Mararka qaar oo lacagtu badato ayay xustay inay gaddo dhowr neef, si ay iskaga yareyso.

“Waxaan hayaa 67 neef oo ido iyo ari cad ah. Xerada ayuu ku xabisan yahay, maadama wax ku filan aanan u heli Karin. Bacda in nalaga qabto oo la xanibo ayaan ka codsanayaa cid kasta oo awoodeeda leh.”

Faadumo, waa 60 jir. Markii hore waxay magaalada ku iibin jirtay caanaha miyiga laga keeno, balse abaaraha oo sababay inay yaraadaan reer miyigii caanaha keeni jiray ayaa ku dhalisay in iyadu isku badasho xoolo dhaqato deggan magaalada.

Waa hooyo kaligeed korisa siddeed carruur ah oo ayeeyo ay u tahay, ayna dhaleen ubadkeeda oo reer guuraa ah.

Afar ayaa iskuul dhigta oo bishii ay ka dhiibtaa konton Doollar. Xooluhu waa isha kaliya dhaqaale ee qoyskeedu uu ku tiirsan yahay. Qarashka uga baxa xoolaha guri joogga ah ayaa ka badan midka reerka.

“Wii iima shaqeeyo, gabadhna ima shaqeyso, oday ima shaqeyo. Hadda waa kaas arigaas waa nool yahay uun. Deyn islaameed ayaan ku daldalaa.”

Saameynta isbedelka cimilada oo sanooyinkii dambe noqotay mid togan oo joogta ah, abaaro soo noqnoqday iyo daaqii iyo biyihii oo yaraaday waxay sababeen in xoolo dhaqatadu ay ka fogaadaan magaalooyinka oo ay u hayaamaan miyi fog si calaf ay ugu helaan xoolaha.

Arintaas waxay ku dhalisay dadka magaalada deggan inay billaabaan dhaqashada xoolaha, si ay u helaan cadkii iyo caanihii uga imaan jiray xoolo dhaqatada ay ragaadiyeen caqabadaha is biirsaday.

Dr Ibraahim Daahir Cismaan oo bartay cilmiga xannaanada xoolaha oo sameeyay xog uruurin shaqsi ah ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in dadka ku nool Guriceel ay 75% yihiin xoolo dhaqato.

Wuxuu tilmaamay in taasi aysan ka dhigneyn in isku filnaasho ay ka gaareen nacfiga laga helo xoolaha. Wuxuu sheegay inaysan badi u helin xoolaha quudin ku filan roob la’aan iyo dhaqaale xumo darteed.

Wuxuu sheegay in qiimeyn uu sameeyay uu ku ogaaday in celcelis ay bil walba u dhintaan bac ay cuneen 3000 kun oo neef. Xoolaha magaalada lagu dhaqdo ayuu xusay inay wajahayaan halis uga imaaneysa bacda oo taalla meel walba.

“Waxaan xasuustaa hadda ka hor nin ay 30 neef Ido ah oo maagalada ku xareysan wuu soofin jiray, laakiin soofkii wey gabeen maaddama tabartooda yaraatay. Idahaas hal neef oo bac ka nabad qaba oo la is leeyahay neefkaas haddan bacda laga bixin waa uu soo kabmi karaa wax walba oo la siiyo kuma jiro. Guud ahaan soddonka neefba kansal ayey ahayeen.”  

Dr Ibraahim ayaa intaas ku daray in bil kasta uu qalliin ku sameeyo ari gaaraya 150, illaa 200 oo Guriceel lagu dhaqdo oo bac ay caloosha buuxisay.

Dadka leh ayuu ka qaadaa neefkiiba, lacag u dhexeysa $7 illaa $10, inta aan awoodinna bilaash ayuu ugu shaqeeyaa, sida uu sheegay.

Neefka ayuu tilmaamay inuusan cayileyn inta ay bac ku jirto calooshiisa, ugu dambeyna uu dhimanayo.

Xoolo dhaqatada ayuu tilmaamay in badankood aysan ku baraarugsaneyn halistan, ayna xoolaha xoolaha ka xanuunsan moodayaan inay la il daran yihiin cuduro.

Saameynta dhaqaale ee ka dhalatay xoolaha u dhimanaya bacda ayuu sheegay inuu ka dareemay sida dadku aysan u awoodin lacagta qalliinka neefka bacda cunay iyo daaweyntiisa, taaso marar badan ku qasabtay inuu u sameeyo qalliin iyo daaweyn bilaash ah.

“Neef aad kasoo bixisay $30 dollar oo waxba kale aadan ka faa’iidin ayaa laga yabaa in uu bacda kaga dhinto. Haddii qalliin lagu sameyana qarash ayaa galaya, daawana waa galleysaa, waqtina waa gallayaa oo neefkii wuxuu rabaa in la baaniyo, lasoo kabo.”

Siciid Cabdi Muxumed wuxuu ari 80 neef ku dhaqdaa gudaha degmada Guriceel. Wuxuu Raadiyow Ergo u sheegay in 17 ari ah bac ay cuneen ay uga dhinteen isagoo markaas aan fahansaneyn in xoolaha bacda cuna loo sameyn karo qalliin iyo daryeel caafimaad.

“Aniga ma aaminsaneyn neef xoolaha ah inta la qalo oo bu’weyntiisa bananka la keeno oo la jeexo oo wasaq laga soo bixiyo ayaad hadana 100 kala baxeysa ma aaminsaneyn, waana ay dhacday oo waan arkay.”

Siciid oo horay u ahaa dillaal xoolaha iibiya ayaa ari dhaqashadan ku jira muddo toban sanno ah. Wuxuu sheegay in faa’iido badan uu ka sameyn lahaa iibka xoolaha haddii aysan jiri laheyn dhibaatada bacda.

“Galmudug codsiga u dhibanayo wuxuu yahay anigoo wareysiga Raadiyow Ergo ka faa’iideysanaya codsiga u dhiibanayo waxaa ka mid ah in ay bacda la dirirto. Waa cudur dilaa ah, xoolihiina dhameyay. Xoolo haddii la waayana naf la waayay.”

Qoyska Siciid oo ka kooban 11 qof ayaa ku tiirsan xoolaha uu ku dhaqdo magaalada. Bacda latuuro marka la isticmaalo, saameynteedu waa mid sii kordheysa.

Waaa halis aan lagu baraarug saneyn oo ku sii baaheysa deegaanka, xooluhu ay u dhimanayaan, daaqa iyo dhirtana yareysa.

Cabashada ka taagan dhaqaale burburka ay geysaneyso waa mid taagan maalin kasta, hasa yeeshee ma jiraan maamul iyo bulsho u mideysan sidii wax looga qaban lahaa.

The post Xoolaha u dhinta bacaha ay cunaan oo ku badanaya Guriceel iyo deegaano hoostaga appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxay isugu jiraan qoysas ka soo qaxay colaadda magaalada Baydhabo, iyo kuwo ay saamaysay dhul bannaynta dawladda Soomaaliya ay kawado Muqdisho

Wax qaabilaad ah, dejin iyo gargaar ah kama helin xeryaha ay soo miciin bideen. Ma haystaan cuno, hoy, musqulo iyo adeegyo kale.

Qaarkood ayaa dulsaar ku ah qoysas hore u degganaa oo iyaga laftooda ay noloshu adag tahay.

Waxaa ka mid ah qoyska Nuurto Maxamed Cali oo dayac, gaajo iyo hubanti la’aan ku wajahaya xerada xeryaha Ifo-2 oo ay gaareen 20 Augusto.

Haweeneydan ayaa sheegtay inaysan helin wax kaalmo ah.

“Ilamaha cunto yay u baahan yihiin, gogol ayay u baahan yihiin. Guri ma haysano. hadda ayaan soo degnay dadkii hore u deganaana waa reer tabareed, baahideena cuntada ayaa ugu horreysa.”

Nuurto ayaa tilmaantay in carruurteeda oo toddobo ah ay habeennada qaar ku seexiso calool-marnaan marka ay doorasho kale waydo.

Waxay tilmaamtay inay galeen nolol liidata oo aysan aqoon si ay u maarayso. Carruurteeda ayay sheegtay in uusan ku taageerin aabbahood oo ay kala tageen.

Waxay intaas ku dartay inay ku hungowday filashadeedii xeryaha qaxootiga oo ahayd inay ka helayso nolol wanaagsan.

“Meeshaan waxaan u soo doontay caawimaad iyo nolol, waxaa na loo sheegay in nala siin doonto kaar oo guryo nalo dhisayo oo ilmahu ay waxbasho free ah iskuul iyo dugsigaba ay helayaan. Kolay waa aduun in dhibaato la maro, laakiin marna kuma xisaabsamin laakiin dhibaatada aan dhex fadhino.”

Nuurto ayaa tilmaantay nolol xumada ay u dheer tahay hoy xumo, taas oo culeysyada haysta ku sii kordhisay.

Meel xerada ka baxsan ayay ka dhisatay buul aan awoodin inuu ka celiyo fallaaraha cadceeda oo kulkeeda uu gaaro 37 degree iyo roobabka dayrta.

Qoyska Nuurto ayaa magaalada Baydhabo uga qaxay dagaalada noo noq-noqday oo dhex maray ciidamada dowladda iyo Koofurgalbeed oo isKu dhinac ah iyo ciidamo taageersan maamulkii hore.

Waxay ahayd beeralay ay noloshoodu ku tiirsanayd tacabka beer labo higtar oo ay ka soo carartay.

Dadka ku biiray xeryaha qaxootiga oo ay ku jiraan waayeelo, carruur iyo haween ayaa ka siman duruufaha. Xaawo Maxamed Cali oo ah hooyada 10 caruur ah cunno yari iyo qaalibaad la’aan ku haysataa xerada Ifo-2 oo ay soo gaareen kowdii Ogosto.

Haweenaydan ayaa sheegtay markii ay xerada ka wayday kaarka raashinka gargaarka ah lagu qaato ay ku khasbanaatey in raadiso shaqo dhardhaqis oo aysan joogto u helin. Waxay xustay in dadka wax waydiisato oo kiilooyin raashin ah.

“Xaaladaydu bariga dhexe waaye, ilmahayga aabohod waa cunyaan. Noloshu waa liidataa. Ilamahu waa ilmo yaryar wax nolol ah kuma haystaan meeshan. Meel aanaan aqoonin ayaanu nimid, waxbana ma haysano.”

Xaawo oo ahayd qofka keliya ee qoyskeeda u dhaq-dhaqaaqa inta aysan soo qixin ayaa tilmaantay in xaaladda ay kala kulmeen xeryaha ay tahay mid marna aysan horay u suuraysan. Hadda wax shaqo ah ma hayso.

Waxaa loo sheegay in heli doonaan gargaar iyo garab istaag, balse taa bedelkeeda waxay waysay soo dhawayn.

Waxay sheegtay in xaaladda gaajada ah ee ay qoyskeedu ku sugan yahay ay ku hoggaamisay in ay dadka u dan-sheegato.

“Ma haysano wax cuno ah meelahaa ayaan u gal-galaa oo dabka ugu shidaa. Walaahay muslim ka ayaan is dhex galaa. Caruurtu aniga ayay i sugaan, markii aan imaado ayaa dabka loo shidaa wakhti ka wakhti ayay wax cunaan.”

Qoyska Xaawo ayaa kasoo qaxay degmada Hodon ee gobolka Banaadir markii guri labo qol, jiko iyo suuli ah ay degganaayeen ay dumisey dowladda Soomaaliya, markii loogu sheegay inuu yahay dhul dowladadeed.

Xaawo ayaa xustay in inkasta oo aanay haysan sharci dhuleed haddana ay mudo 34 sano ah ku noolayd gurigaas la’aantiisa ay ku noolaan kari wayday magaalada nolosheeda oo qaali ah darteed.

“Dhulka ayaa la idiin cabirayaa ayaa nala dhahay, guryihii ayaa nala ka dumiyay oo cagaf nala ka geliyay, dhulka waa la idiin soo celinayaa ayaan is lahayn kadib waxaa nala yiri dhulka waa abosiib iska taga.”

Xaawo ayaa sheegtay in burburinta gurigeedii ay badday baro la’aan ku khasabtay in ay soo miciin biddo xeryaha Dhadhaab. Muqdisho waxay ku ahayd muruqmaal nolosheeda ka deberta hilib iyo qare ay ku iibin jirtay suuqyada Muqdisho.

Duruufaha adag ee ay ku nool yihiin dadkii ugu dambeeyay waxaa lala wadaagay hay’adaha samafalka ee howlagala xeryaha, balse ma jirto jawaab ka timid sida uu Radio Ergo u sheegay gudoomiyaha xerada Xagardheer khaliif Dhuubow Jeelle.

Gudoomiyaha ayaa sheegay inay qoysaskan ku sugan yihiin xaalad banii’adanimo oo ka sii daraysa marba marka ka danbaysa.

 “Noloshoodu aad bay u liidataa. Kuwii ka sii horeeyay ayaa sii joogay oo wax waxtar ah oo wayn aan haysan. Markaa dadkaasi aad ayay u dhiban yihiin, cunno ma haystaan, biyo ma haystaan.”

Qoysaskan cusub ee ku biiraya xeryaha qaxootiga ayaa kusoo aadan xilii dadkii horay ugu noolaa ay wajahayaan duruufo adag oo ka dhashay hoos u dhaca gargaarkii ay heli jireen oo yaraaday halka qoysaska qaar laga jaray.

The post Qoysas ku cusub xeryaha Dhadhaab oo wajahaya nolol xumo iyo gargaar la’aan appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Qoysaskan oo ah qiyaastii 150 ayaa sayladda Muqdisho u suuq geeyay xoolo ugu cayilay daaqa roobka afartii bil ee u danbeeyay. Waxay ka heleen dhaqaale ay ku dabbaraan qoysaskooda, sidoo kalena ay iskaga gudeen daynta.

Cabdullaahi Muxyadiin Axmed oo ka mid ah xoolo-dhaqatada ku nool miyiga Cadale waxaa u gadmay 50 ari ah, kuwaas oo uu ka helay $4,200 horraantii bishii Ogosto ee sanadkan. Lacagtan waxay ka dulqaaday culayskii qaan-sheegadka.

Wuxuu iskaga bixiyay $1,200 oo ay ku lahaayeen ganacsatada deegaankiisa. Wuxuu uga qaatay raashin iyo arrad-tirka qoyskiisa oo sagaal ah xilli ay baahi badan u qabeen, maaddama xoolahiisa ay ragaadisay roob la’aan jirtay.

Wuxuu ku naaloonayaa lacagta u hartay oo qoyskiisa ay ku tiirsan yihiin. Qayb ayuu dhigaalsaday isaga oo casharro xanuun badan ka bartay abaarta iyo kayd la’aanta oo waqtiyo adag soo maray noloshiisa.

Waxaan kula kulmay Cabdullaahi suuqa xoolaha Dayax ee dagmada Gubadley, halkaas oo safar labaad uu ku yimid isla bishii Ogosto. Wuxuu rajaynayay in uu helo lacag kooban oo baaqi ku ahayd ganacsatada ka iibsaday xoolaha.

Wuxuu dareen farxadeed ku muujiyay isbeddelka nololeed ee qoyskiisa iyo sida ay uga soo bexeen xilliga adag ee roob la’aantu sababtay.

“Waxay iigu suurto gashay Ilaahey mahaddiis iyo barwaaqadan Ilaahey noo keenay mooyee haddii abaartu sii socon lahayd maanan baxsheen ee mid kale ayaa nasii gali lahayd, Xooluhu waa kala qiimo. Mid waa $100, $120, $130. Qaar $70 ama $60 ah way jiraan.”

“Daynta dadna waa nasiinayeen, dadkana way diidayeen, rafaad badana waa lagu qabay. Ninkii laga xishoonaayo oo wax lagu tabaayo oo la isleeyahay wuu iskaga magayaa waxbuu helayay.”

Wuxuu tilmaamay in qaadashada daynta uu billaabay sannadkii 2023, markii xoolihiisa ay nacfi caano iyo mid suuq ay yeelan waayeen. Waxaa saamayn ku yeeshay roob la’aan soo laalaabtay, waxayna duruuftu ku qasabtay ku tiirsanaanta daynta.

Hase ahaatee, handadaad joogto ah ayuu kala kumayay ganacsatada uu daynta ka qaatay, kuwaas oo ku cadaadiyay in uu bixiyo lacagaha lagu leeyahay, taasi oo gaartay in laga jarto raashin uu ka qaadan jiray.

Xaaladdaas wuxuu wajahay billowgii sanadkan. Eheladiisa oo uu u dan-sheegtay ayaa lacag kooban oo cadad joogto ah aan lahayn ku taageeri jiray, taas oo toddobaadkii 5 maalin oo ka mid ah qoyskiisa ay dabka ku shidan jireen.

Wuxuu sheegay in xilli-roobaadyada Gu’ga iyo xagaaga oo isku raacay ay barwaaqo u horseedeen xoolo-dhaqatada uu ka mid yahay. Waxay heleen roob joogto ah bilihii u danbeeyay, kaas oo daaqa iyo biyaha ka dhigay kuwa si fudud lagu helo.

Wuxuu intaas ku daray in 100 ari ah oo u hartay ay si wanaagsan u tarmayaan, qoyskiisuna ay helaan cunno ku filan, isla markaana ay ka samatabxeen nolol adag oo ay soo mareen.

“Saddexda waqti sifiican baa loo cunaa hadda. Caanihii iyo subagii aduunyadaas way isdulsaaran yihiin, abaarta aad bay dadka u saamaysay. Dad badan baa duruufo badan kala soo darseen. Dad badan baa ka barakacay baadiyo. Laakiin hadda aad baa loo wanaagsan yahay.”

“Reerkii soo barakacay dib bay u laabanayaan, reerkii ku harsanaana dhaqaalihii wuu u toosay aad baan u naagsan nahay hadda.”

Ninkan oo 50 jir ah wuxuu garowsan yahay in isbeddelka cimilada uu caqabad ku yahay sii socoshada roobabka, taas oo ku dhalisay in dhaqaale uu sii kaydsado si uu uga badbaado saamayn la mid ah tii uu ka dhaxlay waayo aragnimada.

Wuxuu ka mid ahaa dadka ugu xoolaha badan deegaankiisa, balse roobabka oo uu ku hungoobay sanadihii 2023, 2024 ilaa 2025 ayaa xoolo yari biday. Waxaa daaq iyo biyo yari uga dhintay 350 ari ah iyo 27 Lo’ ah.

Dhanka kale reer-guuraaga deegaankiisa ayuu xusay in ay wadaan qorshe ay ku taageerayaan dadka deegaankooda ee abaarta ku cayrtoobay, kuwaas oo ku xarooday Cadale, Warsheekh iyo Muqdisho sida uu Raadiyow Ergo u sheegay Cabdullaahi.

Soddon qoys oo ka mid ah ayaa la siiyay xoolo aan badnayn oo billow u ah caawinta. Qoys kasta wuxuu helay 10 neef ari ah, kuwaas oo billow u ah safarka ay dib ugu dhisayaan noloshooda miyiga, isla markaana ay uga baxayaan xaaladda barakaca.

“Waxbaa loo aruurshay oo tabarucaad baa loo sameeyay. Aad bay iyaguna niyaddoodu u wanaagsan tahay, noloshoodana u kaamilaan.”

Cabdullaahi iyo xoolo-dhaqatada ka faa’iideysanaya daaqa iyo biyaha roobka ayaa ka siman dareenka farxadeed, maaddama ay iska dulqaadeen heeryadii daynta oo culays iyo cagajuglan kaga imaanaysay dadkii  ku lahaa.

Madiina Muxyadiin Axmed oo deggan miyiga dagmada Warsheekh waxay qoyskeeda oo saddex ah ay ka soo kabanayaan hubanti la’aan cunno iyo dhibaato ay ku qabayn dayn lagu lahaa, markii xoolahooda ay ka soo doogteen roob la’aanta.

Afartii bil ee u danbeeyay ayay xustay in ay heleen roobab aan kala joogsi lahayn, kuwaas oo xoolaheeda ay ku cayileen, suuqna ku yeesheen. 20 ka mid ah ayay iibisay, waxayna ka heshay in ka badan $1300.

Lacagtaas qayb ka mid ah ayay iskaga bixisay dayn ay dukaamada uga qaadatay raashin sannadkii 2025 ilaa bartamihii 2026, halka inta u hartay ay ku iibsatay raashin iyo arrad-tirka qoyska.

“Lamana xisaabi karo daynta nalgu yeeshay. $800 ayaa bixinay. 20 neef waxa laga soo baxshay ayaa lagu bixinayaa qarashkooda (daynta) maaddama ay abaar jirtay oo xooluhu xaas (doon) ahaayeen iyo hadda iskuma dhawa. Hadda xoolaha cadiin waaye. Way gadmayaan, waxna waa laga helaa.”

Waxay tilmaamtay in billowgii sannadkan saddex ka mid ah ganacsatada ku lahaa daynta ay u qabteen lix bil si ay daynta u bixiso. Culayskaas haystay waxaa meesha ka saaray roobkii Gu’ga oo u curtay billo kaddib.

Madiina ayaa sheegtay in xoolaha u jooga oo ari ah ay yihiin 80, kuwaas oo billaabay in ay tarmaan, si wanaagsanna uga soo kabteen roob la’aan haysay. Waxay xustay in ay haystaan daaq iyo biyo ku filan, kuwaas oo ku jira ilo ay ku keydsadeen.

Intaas waxay ku dartay in tan iyo bartamihii sannadkan aysan la kulmin carruurteeda xaalad cunno xumo, taas oo horay ay u la kulmi jireen, maaddama ishooda dhaqaale oo ah ariga ay ku jiraan saman barwaaqeed.

Waxay sheegtay in saddexdii toddobaad ba mar ay suuqa u iib keento labo ama saddex neef oo ari ah, si ay ugu maareyso nolosha qoyskeeda.

Madiina iyo xoolo-dhaqatada la midka ah xaaladda kaliya ee ay ka cabanayaan ayaa ah isticmaal la’aanta shilinka soomaaliga oo qiimo badan ugu fadhiyay, kaas oo adeegsigiisa la joojiyay horantii sannadkan.

Waxay sheegtay in waalidkeed iyo qaraabadeeda oo ay caawin lahayd ay dhibaato ka haysato adeegsi la’aanta lacagaha danabaysan ee lagu dhex isticmaalo taleefoonnada.

“Doolarka micno loo adeegsado ayaa la la’yahay. Waayeelka taleefon ma yaqaanaan. Lacag kama tuuran karaan, kaashkeena ayaa noo roona annaga.”

Reer-guuraaga u soo safrinaya xoolaha suuqyada lagu iibiyo ayaa sii kordhaya sida aan ka ogaannay ganacsatada xoolaha iibsata iyo dalaaliinta. Xoolaha ugu badan ee suuqan ayaa laga keenayaa gobolka sheellaha dhexe, halkaas oo roobabku ay ku badnaayeen.

Kulmiye Maxamuud Xasan oo dalaal ka ah suuqa xoolaha Dayax ee dagmada Gubadley ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in uu hayo diiwaanka xoolo-dhaqatada uu ka caawiyay in xoolahooda la siibsado, kuwaas oo u helay suuq fiican.

Wuxuu xusay in dadka uu xoolahooda u dalaalay ay u sheegeen in dhaqaalaha ay ka heleen xoolaha ay ku dayn baxayaan, sidoo kalana ay uga baxayaan hubanti la’aantii cuno ee haysay.

Wuxuu intaas ku daray in dalaaliinta uu ka mid yahay ay heleen shaqo joogto ah oo kacaawisay in qoysaskooda ay u helaan dhaqaale ay ku maareeyaan, maaddama xoolo badan ay dalaal ka noqdeen.

Roobabka joogtada noqday ee ku hooray gobolada dhaca koonfurta dalka dhowrkii bil ee u danbeeyay ayaa nolol xumo ka saaray qoysaska reer-guuraaga ah iyo xoolahooda, kuwaas dhibaatooyin adag ka la kulmay roob la’aan jirtay.

The post Xoolo-dhaqatada Shabeellaha dhexe oo iska bixinaya dayn ay qaateen xilligii abaarta appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Dadkaan oo horrayba ugu sugna nolol xumo ka dhalatay roob yari tuullada ka jirtay in ka badan sanad ayaa sheegay in bacaadka oo markii ugu horaysay ku fiday uu xaaladdooda uga sii daray.

Waxay ku waayeen guriyahooda, waddooyinkii, xaruntii caafimaadka iyo goobtii waxbarashada. Abuukar Maxamuud Iidow oo ka mid ah wuxuu qoyskiisa oo 10 ah u awoodi la’yahay cunno iyo gabaad.

Waxa keli ah ee ay noloshoodu ku tiirsan tahay waa 20 kiilo oo bur, baris, sonkor iyo saliid iskugu jira oo ay iskugu soo dardareen dad ay ehel yihiin oo jooga degmada Ceel-dheer.

Wuxuu tilmaamay in kalmadaas oo ay tashilayeen tan iyo bartamihii bishii hore ay hadda gababasi sii tahay aysan jirin meel kale oo ay deeq ama dayn ka heli karaan.

“Xoolihii aan ku tiirsanayna waa nacfi beelen. Waddooyinkii waa burbureen. Gawaarida qiimo sare ayay raashinka ku keenaan deegaanka oo aan awoodin inaan iibsano.”

Abuukar ayaa sheegay in qoyskiisa ay duleedka deeganka ku wajahaya hoy xumo. Carruurtiisa oo kan ugu yar uu jira 1 sano, horrayna aan u mudan dugsi la’aan tan lamid ah ayuu xusay in ay la qabsan la’yihiin.

Wuxuu tilmaamay in bacadka uu hoygiisa ku yimid xilli uu dayac tir ku sameeyay saddex qol oo jingad ah oo ay daganayeen.

Wuxuu xusay in carrada ay duugtay dhamaan qolalkii iyo meelihii ay biyaha ku kaydsan jireen, taasina ay ku qasab tay in ay iskaga soo tagaan.

“Guriga marka uu bacadku duugo halkiisa ayaa looga tagaya iyadoon waxbo laga qaadan. Waxyabaha iga qasaaray waxaa ka mid bac aan dhulka galinay oo ay reerka iyo xoolaha biyaha iga cabi jireen, $300 oo ay dad ehel ah igu caawiyeen ayaana markii hore ku samaystay.”

Abukar ayaa sheegay in 20 neef oo ari oo u jooga ay yihiin wayd aan iib galin, sidoo kalana aysan qoyskiisa ka helin wax cad iyo caano toona.

Daaq xumo haysata iyo inuusan calaf u gadi karin ayuu u sababeeyay. Ninkaan ayaa sheegay in muddadii ay roob yaridu jirtay ay daaq la’aan uga dhinteen 55 neef ari ah.

Dhanka kale wuxuu tilmaamay in qoyskiisa ay maalinkii cabaan jirgaan ay xaskiisa dhabarka uga qaato ceellal rig bilaash ah oo deeganka ku yaalla.

Wuxuu xusay in ceelasha ay biyaha ka cabaan uusan wali bacaadku gaarin. Xaaskiisa ayuu tilmaamay in ay ku qaadato qiyaastii in ka badan sacad iyo bar si ay biyo ugu soo dhaamiso.

Waxaa xaaladdan darteed waxbarasho la’aan ka noqday 3 carruur ah oo wax uga dhigan jiray iskuulka hoose dhexe ee deeganka oo hadda xirmay, markii bacadka iyo dabaylo is biirsaday awgeed uu burburay.

Carruurtiisa oo marayay fasalka labaad ee dugsiga hoose ayuu xusay in ay guri joog noqdeen. Iskuulka xirmay ayuu sheegay in uu ahaa xarunta kaliya ee waxbarasho ee tuullada ku taallay, taas oo ay bulshada isku tashi ku dhisteen sanado ka hor.

Ninkaan ayaa sheegay in degmada Ceel-dheer oo u jirta qiyaastiii 40 km ay tahay halka ugu soo sokaysa ee uu tacliin uga heli karo carruurtiisa, balse ma hayo kharashkii uu ku gayn laha.

Waxaa culayska ku sii kordhinaya $800 oo uu qayb raashin iyo arad-tir ugu qaaday reerka, qaybna uu ku soo qaatay agabkii uu guriga ku dhisay.

“Culays wayn ayay dayntaas igu haysa. Habeennada qaar hurdada ayaan ka toosa walwalka ay igu haysa awgeed Illahey ayaan ka baryaya in uu I siiyo wax aan iskaga bixiyo.”

Abukar ayaa sheegay inusan hayn wax qorsha ah oo uu xaaladdan uga samata-bixi karo, maaddama uu faro maran yahay.

Qoysaska ku barakacay bacaadka ku habsaday tuulada Hul-cudur iyo hareeraheeda ayaa ka siman saamaynta nololeed ee haysta.

Cabdullaahi Maxamed Kulmiye wuxuu tilmamtay in qoyskiisa oo 13 qof ka kooban ay wajahayaan daruufo liita oo dhanka nolosha ah.

Bacaadka awgiis waxaa ka xirmay sandaqad uu ku iibin jiray bagaash iyo raashin, taas oo uu maalinkii kaga tashan jiray $8 illaa $10 oo faa’ido ah.

“Ganacsi yar ayaan haystay, wax kale iima raacin. Dukankii waa iga burburay. Gurigii uu igu yaallay ayaa burburay. Si walbo oo aan bacaadka ula dagalami karno waa samaynay, markii wixii kharash aan hayay uu iga dhamaaday ayaan quustay oo aan reerka u soo waday duleedka deegaanka.”

Cabdullahi ayaa sheegay in labadii bil ee la soo dhaafay ay qoyskiisa ku tiirsanayeen raashin 35 kiilo ah oo bur bariis, saliid, sonkor iyo Digir iskugu jiray oo dukaanka u yaallay.

Wuxuu xusay in ay tashiilanayeen, balse uu ka idlaaday bartamihii bishii hore. Waxay dabka ku shitaan daymo ay ka soo qaatan dukaamo ku yaalla degmada Ceel-dheer.

Wuxuu sheegay in uu noqday baaga-muudo ku hungoobay raadinta shaqooyinka xamaalka ah oo ay adag tahay in laga helo tuulladii uu ku noola iyo degmad Ceel-dheer.

Wuxuu tilmaamay in qoyskiisa ay nolol xumo dhinacyo kala duwan leh ku wajahayaan duleedka tuullada oo ay soo miciin bideen.

Culaysyada ugu daran ee uusan xalka u hayn waxaa ka mid ah tacliin la’aan soo food saartay labo ka mid ah carruurtiisa oo horray wax u baran jiray. 

“Bacadka waxbarashada waa naga sameeyay. Culays badan ayay igu haysa tacliin la’aanta carruurtayda. Ma hayo kharash aan meel kale ugu diro. Culays wayn ayaa dareemaya.”

Sidoo kale gawaarida yimaada ayuu xusay in ay shidaal badan gubaan si ay deeganka u soo gaaran ama ay ka soo wareegtaan waddooyin fogfog oo qiyaastii illa 25 km ah.

Wuxuu xusay in kirada lagu keeno kiishka raashinka ah ee Gaalkacyo ama Xamar laga soo qaado uu qofka ganacsadaha ahi ku bixiyo $5 halka markii hore u ahaa $2.5.

Bacaadka oo si xowli ah u fidayA ayaa wada gaaray inta badan dadkii dagana konfurka deeganka iyo miyiga hoostaga, taas oo ka dhigaysa meel qarka u saaran in ay noqoto lama deegaan sida uu sheegay Yuusuf Cabdulle Xasan Xoghayaha deegaanka Hul-cudur

“Daruufaha ugu daran ee dadka haysta waa hoy la’aan, waxbarasho la’aan, bubur ku yimid xaruntii MCH ka iyo suuqi lagu ganacsan jiray. Bulshada tabar ay ku dhistaan mahayan.”

“Cid kasto oo nagu caawinta karta xakamaynta bacaadka iyo sidii aan u dhisan lahayn xarumihii naga burburay waa u baahanahay.”

The post Galgaduud: In ka badan 100 qoys oo nolol adag uu galiyay bacaadka saamayn ku haya appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Duqaymo iyo dagaal toos ah oo dhowr mar dhacay, wellina socda ayaa ku qasbay in ay soo baxaan iyagoo faro maran.

Cunno xumo, biyo yari iyo hoy la’aan ayay ku wajahayaan duleedka deegaannka Jannaale oo ay soo maciin bideen.

Waxay ka soo barakaceen tuulooyinka Siigaale, Malable, Oow-gunji, Buula-alondi iyo kuwo kale oo ka tirsan gobolka Shabeellaha hoose.

Aweys Cabdi Isaaqoo dadkan ka mid ah ayaa sheegay in tan iyo 2 bishii September ay daruuf adag ku haysato Jannaale.

Raashin hal mar aan si fiican u deeqin oo beeralayda deegaanku ku caawiyaan ayay ku tiirsan yihiin. Wuxuu xusay in carruurtiisa oo 4 jir ugu yar yahay ay u adkaysan la’ yihiin gaajada.

“Cunto iyo lacag aan ku gadano midna ma haysano. Dadka meesha aan ugu nimid ayaa wixii ay noo awoodaan na siiyaa. Madaal galey, koosto beeraha looga soo gooyo, moos iyo wixii ay noo heli karaan ayaan ku nool nahay. Markastana lama helo.”

Aweys ayaa sheegay in qoykiisa oo 12 qof ah uusan kala gaarayn raashinka yar ee ay helaan. Si uu baahiyahooda u daboolo, wuxuu deegaanka iyo beeraha u dhow ka raadiyaa shaqooyin xoogsi ah, balse uma suuragalin.

Waxay cabbaan biyaha wabiga oo wasaq ah, maaddaama aysan iibsan karin kuwa nadiifka ah oo halkii fuusta ay $2 tahay.

Dariska ayay ka baryaan caagado ay dusha uga soo qaataan wabiga oo qiyaastii 2 km u jira meesha ay ku nool yihiin. Haddii caaga loo baahdo ma heli karaan meel ay biyaha ku shubtaan.

Ninkaan ayaa sheegay in 3 carruurtiisa ah ay qandhaysan yihiin tan iyo markii ay yimaadeen. Dhaqtar ma jiro u xaqiijiyay nooca ay tahay jirrada haysa. Dhibaatooyinka isku biirsaday ayay xamili la’yihiin.

“Dhanka biyaha dhibaato ayaa naga haysta, tuubooyin ma awoodno. Caqabadaha kale waxaa ka mid ah nafaqo darro ay cunno la’aantu sababtay. Carruurtii waa xanuunsan yihiin daawana ma helayaan, malaariya, hargab iyo naqas ayaa haya.”

Qoyskiisa waxaa intaas u dheer hoy la’aan. Buul aan wada qaadin oo ay ka dhisteen geedo duurka ay ka soo gurteen iyo maryo duug ah ayay habeenkii carruurta iyo haweenka galaan, halka raggu ay banaanku seexdaan, markuu roob yimaadana masaajidka ay gabaadsadaan.

Aweys ayaa xusay in ay nolol wanaagsan ku haysteen tuulada Malable oo muddo dheer ay beeraley ku ahaayeen. Waxay ka soo tageen dalagyo galey ah oo goosasho diyaar u ahaa oo ugu yeellay beertiisa oo 3 hektar ah.

Ninkaan ayaa sheegay in loo haysto qarashkii uu beerta galiyay iyo daymo kale oo reerkiisa uu ugu qaaday waxyaabo ay u baahnaayeen ka hor barakaca.

“Lacag $450 ah ayaa iiga baxday dalagii ugu danbeeyay. Wallaahi habeen ma seexan karo oo nambarkii u soo waca ninkii igu lahaa ayaan u moodayaa. Walwal ayay igu haysaa. Wax aan hadda haysanno ma lahan oo nolosheenii hoos ayay u sii dhacday.”

Aweys waxaa waxbarasho la’aan ka ah 5 carruurtiisa ah oo deegaankiisii uga dhigan jiray dugsi Qur’aan iyo iskuul hoose oo gaar ah. Wuxuu qofkiiba ka bixin jiray $10 oo hadda uusan awoodin.

Gobolka Shabeellaha hoose oo deegaanno ka tirsan ay Shabaab haystaan waxaa joogto uga dhaca dagaallo. Dadka ku nool meelaha la beegsado waxay dhibbane u noqdaan waxyeello naf iyo maal ah.

Aamina Xasan Cali, saddex carruurteeda ah iyo labadeeda waalid oo da’ ah waxay dulsaar ku yihiin reer aysan aqoon u lahayn oo degan magaalada Jannaale tan iyo 8 September.

Maalinkii ay yimaadeen ayay hooyada qoysku jidka ka soo kaxaysay, iyagoo meel cidlo ah fadhiya. Ma haystaan cunno ku filan iyo hoy midna.

Waxay la isticmaalaan raashinka iyo biyaha ay heli karaaan qoyska ay la joogaan. Waxay siiyeen hal qol oo darmo ay dhulka dhigtaan.

Ciriiriga iyo daruufaha nololeed ayay xustay in ay u adkaysan la’yihiin, balse aysan doorasho kale haysan.

“Wixii reerku na siiyaan ayaan cunnaa. Habeenkii kali ah ayaa wax la karsadaa. Carruurtu waa igu ooyaan, markii ay raashin waayaan. Xaaladu waa nagu xuntahay.”

Aamina ayaa sheegtay in ay kali ku tahay xaaladaan adag ee ay galeen. Saygeedii oo ahaa qofka kali ah ee reerka u shaqeeya bishiii sideedaad ayuu ku dhinta duqayn lala beegsaday deegaanka Malable oo ay ka soo barakaceen.

Waxaa xasuusteeda ka go’i la’ geeridiisa oo saamayn weyn ku yeelatay. Waa xaamilo aan awood karin inay shaqooyin xoogsiga ah qabato, hooyadeed waxay jirtaa 78 sano, halka aabbaheedna uu yahay sagaashan jir, carruurteedana waxa ugu weyn 7 jir.

Dhamaantood waa dad nugul, taas oo keentay in uusan jirin qof u shaqeeya xilligaan adag. Waxay ka soo tageen 13 loor oo galey ah oo markaas uga soo go’day beer hal hektar ah oo ay hal xilli-beereed ku kiraysteen $20.

Mulkiilaha ayay kula heshiiyeen inay raashinkaan qayb u siin doonaan kiradiisa, balse uma suuragalin oo dagaalka ayaa ka soo hor maray.

Aamina ayaa sheegtay inay culays ku hayso dayn $50 ah oo looga leeyahay deegaankii ay ka soo barakaceen. Waxay ku gashay raashin iyo biyo uu ninkeedu u soo qaaday, taas oo ay doonayeen inay ku bixiyaan dalaga aysan calfan.

Cabdiraxmaan Yuusuf Cali Al-cadaala guddoomiyaha deegaanka Jannaale ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in guddi ay u xil saareen diiwaangalinta dadka soo barakacay oo ah kuwa aad u daruufaysan.

Waxay ka kala yimaadeen tuulooyin ku teedsan jiinka wabiga iyo miyiga u dhow oo dagaallo ay ka socdaan.

Wuxuu xusay in qaarkood ay gaarsiiyeen kaalmo iskugu jirta agab, raashin, daawo iyo lacago ganacsatada deegaanka ay uga aruuriyeen, balse aan wax badan u tarin, maaddama baahida jirta ay ka sarayso tabartooda dhaqaale.

“Dadkaan waxay soo maciin bidden deegaanka, waxayna ka soo guureen ugu yaraan 25 tuulo. Waa guri la’aan. Qaarkood waa jirran yihiin oo dhiig la’aan, maleeriya iyo cuduro kale ayay qabaan. Wax gargaar ah oo meel kale naga soo gaaray ma jiro.”

Guddoomiyaha ayaa sheegay in dadkan ay ku soo beegmeen xilli ay roobab da’ayaan. Wuxuu xusay inay dadka magaalada qayb qayb ula dajiyeen, si ay ula wadaagaan khayraadka ay heli karaan iyo guryahooda. Qaarkood ayuu xusay inay bannaan-yaal yihiin, maaddama ay badan yihiin.

The post Qoysas maciin-biday Janaale, markii ay ka barakceen duqayn saamaysay noloshooda appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxaa u wehliya cuno xumo iyo daruufo kale. Xaaladaan waxay wajahayaan illaa bishii June, markaas oo dowlada hoose siisay dhul u dhow goobta la geeyo qarashinka, dhiiga iyo uuska xoolaha la qalo.

Cudurro aysan horay u qabin oo ay isku arkeen ayay aaminsan yihiin in ay ka qaadeen, balse ma aysan helin baaritaan iyo daaweyn. Dadka ay caqabadaan haysato waxaa ka mid ah qoyska Aamina Cawl Xirsi.

Waxay sheegtay in iyada iyo carruurteedu ay 2 bil ee u danbaysay iskugu darsameen shuban, kor cuncun, qufac iyo qandho aysan welli ka bogsoon. Qarash ay isbitaal ku tagan ma awoodo xeradana kuma yaallo.

Waxay sheegtay inaysan jirin dhaqaatiir ku xaqiijisay cudurrada haya ama la tacaashay, balse ay calaamadaha isku arkeen.

“Diqsi iyo masas ayaa nooga soo baxa oo cabsi ayaan ku jirnaa. Subax kasta waa lagu soo shubaa. Waxaa nagu dhacay shuban iyo xasaasiyad. 60 jir ayaan ahay awoodii waa iga tagtay xanuunka awgiis.”

Waxay ku nool yihiin buushash yar yar oo kaabiga ku haya qashin qubka ugu weyn Hargaysa. Diqsiga ka soo duula ayaa ku dega weelasha, cunnada iyo dushooda, waxaana u dheer ur badan oo aan loo adkaysan karin.

Aamina ayaa sheegtay in ay ka joogsadeen shaqooyin dhar-dhaqid ah oo noloshooda ay ka maarayn jirtay. Waxaa isku raacay meesha la geeyay oo ka durugsan magaalada Hargaysa oo ay ka xamaalan jirtay iyo xanuunka saameeyay oo tabar la’aan ku sababay.

Waxay kali ku tahay korriinada 7 carruur ah oo uu dhalay wiilkeeda uu horay u geeriyooday. Ma lahana ehel taageera iyo meel uu dhaqaale ka soo galo midna. Culaysyadaan isku raacay ayaa u horseeday in ay wajahayaan xaalad adag oo cunno xumo ah.

Aamina ayaa sheegtay in 24 saac ay hal mar karsadaan nus kiilo raashin ah oo dariska dhaama ay marmar ku caawiyaan, maalinkii aysan ka helin ayay xustay in ay wajahayaan gaajo iyo murug.

“Saaka rooti yar ayay ii keentay gabadh dariska ah. Maanta oo dhan waxba ma aanan karsan, caawana ma hayno, walal iyo wiil midna ma lihi. Cid I caawisa oo aan ilaahay ahayn ma jirto.”

Aamina ayaa sheegtay in xerada ay degan yihiin aysan lahan ceel-biyood. Waxay Toddobaadka dhan isku celceliyaan 40 liitar oo khamiis walba ay u keento waasaaradda dib u dajinta Soomaaliland, kuwaas oo aan ku filnayn.

Waxaa intaas u dheer in ay dhamaan ilmaheedu waxbarasho la’aaan yihiin. Waxay sheegtay in xeradu aysan lahayn xarun iskuul, aysanna hayn qarash ay ku gayso kuwo magaalada ku yaalla.

Waxay ku nool yihiin hal buul oo ka samaysan maryo duug ah iyo geedo aan roobka iyo qoraxda ka celin karin, sidoo kalena cariir ku ah.

Waxay sheegtay in marka ay dabaysho ku dhacdo ay si sahlan u dubaan oo ay dib dib u dhisto maalin kasta.

“Markii aan magaalada u dhowayn carruurtu iskuul iyo dugsi bilaasha ah ayay ii dhigan jireen, balse hadda waa ka joogsatay oo gaari raaca uma helayo. Qofkiiba $1. Toddobada carruurtaa haddii aan dirayo waa in aan $7 bixiyaana mana hayo.”

Aamina ayaa sheegtay in xerada Naasa-hablood oo ay ku noolaayeen 17 sano ay ka helayeen waxbarashada carruurta, suuq iyo shaqo marmar ay ka heli jireen shaqooyin nadaafad ah.

Dowlada hoose ee Hargaysa ayaa ka soo rartay, markii dadkii dhulka lahaa ay codsadeen in loo baneeyo. Waxaa qoyskasta la siiyay 19 mitir oo dheerar iyo ballac ah.

Waxay la’yihiin awood ay ku dhistaan iyo adeegyadii aas-aasiga ahaa, magaaladana waa ka fog yihiin

Dowlada hoose oo dhibaatada dadkaan aan la wadaagnay ayaa ka gaabsatay in ay faahfahin ka bixiso, balse waxay sheetgay in shirkadda Maandeeq oo qaabilsan qallitaanka xoolaha iyo maaraynta wasaqda ay masuul ka tahay goobta laga cabanayo, ayna ka filayaan in ay xaliyaan.

Dhanka kale madaxda shirkaddaan oo aan la xiriirnay ayaa sheegay in goobtaan ay qorshaysay dowlada hoose, balse waxay diideen in ay ka jawaabana cabashada qoysaskaan.

Qoyska Ifraax Haybe Warsame oo toddoba qof ah ayaa ka mid ah dadka ay saamaysay nadaafad xumada ka jirta xerada Qasaali.

Waxay sheegtay in cudurrada ka dhashay urka ay u dheer yihiin xayawaano dhiiga soo raacay oo qaarkood ay carruurta iyo dadka waa weyn soo weerarayaan.

Waxay sidoo kale cariiri ku qabaan musqulaha. Dadka oo badan iyo dhamaan adeegyada aas-aasiga ah oo aan meesha ka jirin iyo caqabada ka dhigay mid weyn.

Waxay sheegtay in qofkii banaanka u baxa ay waraabeyaal soo weerarayaan.

“Suuli gaar ah ma lihin oo boqollaal qoys ayaa 3 xabo wadaagaya. Diqsigii ka soo baxa wuxuu galaya weelkii ilmuhu wax ku cunayeen, waana ku shumeen.

Ifraax waxay la nooshahay cudurka sonkorowga oo dhaqaatiirtu ku xaqiijisay waqti hore. Waxay sheegtay in aysan iibsan karin daawada kaalmaatigaa oo ay joogto ugu baahan tahay.

Marmar ayay $1 ama $2 ka hesha qaraabo ay u dan sheegato, taas oo ay u qabiso kaniinkeeda iyo wax ay hal mar u cunaan carruurtu.

Maalmaha aysan waxba ka helin waxay sheegtay in ay sonkortu ku kacdo. Carruurtana aan dabka loo shidin. Xaaladaan adag ayay kali ku tahay. Ilameedu waa agoon waana yar yar aan shaqayn karin.

Markay roonaato waxay u lugayso magaalada Hargaysa oo ka durugsan si ay uga soo raadisho shaqooyin nadaafad ah. Inta badan galabtii ayay dib u soo laabataa iyadoo aan waxba soo helin.

Fursadaha oo yar iyo shaqo doonka oo badan ayay u sababaysay.

“Gaajo ayaa loo baqtinayaa. Ilamaha qaar ayaan istaagi karin nafaqo xumo ayaa ka muuqata. Cudurro iyo tabar xumo ayaa iskukaaya raacay, markii cunno dheeli tiran la waayay.”

Ifraax ayaa sheegtay in ay ku adag tahay helitaanka biyaha. Waxay tashiishtaan 3 labaatan qaad oo toddobaadkii ay hal mar u shubaan booyada ay u keento wasaaradda dib u dajinta Soomaaaliland.

Waxay degan yihiin buur korkeed oo aysan baabuurtu soo gali karin. Arintaas ayaa ku qasabtay in ay dusheeda ku soo qaado biyaha yar ee lagu caawiyo. Waxay kala kulantaa daal, dhabar xanuun iyo culays badan.

Dhib kasta oo ay ka marto haddana kuma filna qoyskeeda oo sagaal qof ah, balse doorasho kale ma lahan.

Qoyskeeda ayaa sanadkii 2009 ka yimid miyiga deeganka Salaxley, markii ay roob la’aan iyo cudurro isku raacay uga dhamaadeen 80 ari ah oo noloshoodu ku tiirsanayd.

Dhanka kale dhaqtar Cabdirashiid Cabdiraxmaan oo ka howlgala isbitaallka Mahdi ee magaalada Hargaysa ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in cayayaanka ka soo duula wasaqda, urta iyo qashinka yar yar ee ay dabayshu qaadayso ay si fudud u gudbin karana cudurro kala duwan.

“Diqsiga cagaaran wuxuu gudbin karaa xanuun halis ah oo ku dhaca mindhicirka, caloosha iyo sambabada. Cudurkaas wuu faafi karaa dhimasho ayuuna sababi karaa. Maalin kasta waxaa la ii kulanaa carruur shuban deg deg ah ku dhacay waana nadaaf xumada.”

Wuxuu tilmaamay in ay muhiim tahay in qashinka laga fogeeyo meelaha ay dadku ku nool yihiin, in lagu ku dadaalo isticmaalka biyo nadiif, jeermis dileyaal iyo agabyada nadiifinta intii.

Qashinka aan si wanaagsan loo marayn iyo haraaga xoolaha dhintay waxay saamayn caafimaad ku yeelan karaan nolosha dadka iyo deegaanka, iyagoo sababi kara faafitaanka jeermiska, wasakheynta hawada, biyaha iyo in ay soo raacaan xayawaano waxyeelo gaysan kara.

The post Nolol xumo iyo dayac nadaafadeed oo haysta 500 qoys oo la dajiyay duleedka Hargaysa appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Qoysaskii lahaa guryahan ayaa sheegay in xilligan aysan ka maarmin, maaddama ay jiraan digniino la xiriira fatahaado iyo daadad, kuwaas oo ay sababi karto EL Nino.

Waa guryo ay baaraan deg u dhisteen dadka ku nool xaafadaha Baledweyne ee ku dhow wabiga ee kala ah Kooshin, Buundoweyn, Xaawo Taako, Raadaarka, Kutiimbo iyo laabka.

Waxay sheegay inay dib ugu baahdeen, maaddama ay ka guurayaan xaafadaha godanka ah ee ay ku noolaayeen. 

Danyarta sida kumeel gaarka ah u degganaa guryahan oo ah dad sanado ka hor ka soo barakacay colaado iyo abaar ayaa hadda ah bannaan yaal ah aan haysan hoy.

Salaado Cabdi Cusmaan oo ka mid ah dadka xaaladan ay saameysay ayaa Raadiyow Ergo u sheegtay in dantu biday geed hoostiis iyo aqal cooshad ah oo aan ka xajin karin roobka.

Labaatankii bishii September laga saaray guri ay bilaash ku degganeyd muddo sannad iyo bar ah.

“Guriga iiga bax biyo baxo ayaa soo socoto ayaa ley dhahay. Waan ka soo baxay meeshan bannaanka ah ayaan soo dagay. Qorax ayaa xitaa na leysay. Roob hilaaciisa markii aan Aragno intee gashaan ayaan is dhahnaa. Hoy la’aan aad ah ayaa na hayso.”

Dadka inta awoodda ayaa xilligan u diga roganaya dhul aan godan aheyn oo ay uga badbaadaan daadadka iyo fatahaadaha laga cabsi qabo, balse qoyska Salaado waxaa u billowday barakac, hoy xumo iyo xaalad ay maareyn teedu ku adag tahay.

Waa hooyo haysata 12 carruur ah, seygeeduna yahay xoogsade u shaqo taga Baledweyne oo u jirta 6km.

Dhismaha guryaha ayuu ka shaqeeya. Waa howl aan joogto aheyn oo ay xustay in maalinka uu qabto uu ka helo ugu badnaan $5.

Cunto yarida ayaa ah walaac kale oo u dheer hoy xumada ay wajahayaan xilli roobaadkan.

“Odaygeyga ayaa meelahan or orda oo dhagaxa ka shaqeeya, inta uu shaqo helo waxaa ka badan inta uu waayo. Markii uu shaqo waayo wax dab la saaro maleh, waan iska seexanaa anagoo gaajeysan. Rafaad weyn ayaa maesha nagu haysta.”

Dagaal u dhexeeyay dadka deegaanka iyo Alshabaab ayaa Salaado oo 62 jir ah ka soo barakaciyay deegaanka Inabaal oo hoos taga degmada Maxaas.

Xaaladaas waxay ku waysay ishii dhaqaale ee qoysku ku tiirsanaa oo ahaa 46 ari ah oo Alshabaab ay ka dhacday.

Tan iyo sanadkii 2025 oo ay ku jirto xaalad hubanti la’aan ah oo barakac ah ayay tilmaamtay in caruurteeda oo dhigan jiray iskuul hoose iyo dhexe aysan waxbarasho aadin, dhaqaale yari awgeed.

“Iskuul haddii canugii la geeyo, buug iyo qalimaan iyo qarash kale ayuu u baahan yahay, anigana dhaqaale la’aan ayaan u geyn waayay oo iskaga dhaafay. Ciyaal waa dhib badan yihiin guri maba lagu hayn karo.”

Ceel-jaalle oo ah dhul ka durugsan Wabiga Shabeelle, sidoo kalana aan jooggiisu hoosayn ayaa noqda deegaan muhiim ah xilliyada laga cabsi qabo inay dhacaan fatahaado iyo daadad.

Sanadihii 2018,2019 iyo 2023 oo ay Baledweyne ku dhufteen fatahaado ay ku barakaceen boqollaal kun oo qof ayaa deegaankan Ceel-jaalle ka dhigtay lamahuraan.

Wixii intaas ka dambeeyay ayay dadku ka gateen dhul ay ka dhisteen guryo ku meel gaar ah oo ay maciin bidaan xilligan oo kale marka ay jirto qatar fatahaad la xiriirta. Waxaa ku yaalla in ka badan 15 kun oo guri.

Cabdiwali Xasan Diir oo musiibadan ka sii baraan dagaya ayaa dayac-tir ku billaabay guri uu ku leeyahay deegaanka Ceel-jaalle, kaas oo uu ka saaray qoys danyar ah oo bilaash ku sii degganaa.

Wuxuu sheegay in baahidii uu u dhistay sanadkii 2022 ay hadda taagantay. Wuxuu u diyaar garoobayaa guuritaan uu ku qasbanaan karo xilli kasta.

Waa xaalad muujineysa sida fatahaadaha soo noqnoqday ay dadku casharro uga baranayaan, waloow ay yar yihiin qoysaska awooda inay helaan guryo ay isku badashaan.

 “Aniga waxaa kamid ahay dadka guryaha ka sameeystay meelaha loo barakaco. Si ay hadhow ugu badbaadaan masiiboooyinka iyo dhibaatada ay wataan fatahaadaha.”

“Waxaan ugu talo galay in mar kasta oo culeys uu jiro aan kaga badbaado. Guriga meeshaas ku yaala daryeel gaar ah ayaan siiyaa, marmar xataa ilmaha waan geeyaa jimcaha oo kale.”

Cabdiwali oo 44 jir ah ayaa ah ayaa bare iskuul. Wuxuu nolosha reerka ku maareeyaa $300 oo uu ku shaqeeyo. Waxaa iskuul u dhigta shan carruur ah.

Walaaca uu qabo ayaa ah in isha dhaqaale iyo waxbarashaduba aysan sii jiri doonin haddii ay ka barakacaan xaafadda Kooshin oo ay ka deggan yihiin Baledweyne.

Wuxuu intaas ku daray in guuritaanka qoysku uu u baahan doono ugu yaraan $100 oo uu sheegay in hadda uusan gacan ku hayn, ayna taasi u sii dheer tahay inuu maciin bidi doono deegaan kulminaya kummannaan qoys.

 “Hadda cid caawineyso ma jirto. Caruurtii waxbarasho la’aan ayay noqonayaan, nolosha sii adkaaneysa. Marka koley dadkaasi ayaan kamid noqon doonaa. Waa dhibaato Ilaahey ha noo gargaaro. Dadka dhammaan barakac ayay noqonayaan.”

Cabdiwali oo ah aabbaha siddeed carruur ah ayaa xusay in mar kasta oo fatahaad ay dhacdo ay xirmaan goobaha waxbarashada, ayna yaraadaan dhaq-dhaqaaga ganacsiga iyo fursadaha shaqo helinta.

Uma suurta galin inuu keydsado dhaqaale uu nolosha reerka ku maareeyo xilliga ay fatahaaddu taagan tahay oo sidoo kale mushaarka uu ku shaqeeyo uu istaagi doono.

“Mar kasta oo barakac dhaco waad garan kartaa shaqadii ayaa halaabeyso, qoyska isbeddel badan ayaa ku imaanaaya. Dhibaatada umadda ayaan la qabnaa. Culeyska imaanaaya waxaa ugu weyn xag shaqada, dhaqaalaha iyo hantida.”

Cabdiwali ayaa sheegay in afar mar oo fatahaad uu ka barakacay uu degay guriga ugu yaalla deegaanka Ceel-jaalle oo uu ku dhistay dhaqaale gaaraya shan kun oo Doollar.

Dhanka kale waxaa jira danyar ay ka mid tahay Luul Cabdullaahi Cumar oo xilli roobaadkan laga saaray hoygii ay uga nooleyd deegaanka Ceel-jaalle.

Dadkii lahaa ayaa cabsi fatahaad la xiriirta uga soo guuray Baledweyne, halkaas oo ay dib ugu soo laabteen bishii September.

Qoyska Luul ayaa hadda ku nool xerada Teedaan oo aan ka fogeyn, halka laga barakiciyay. Waxay xustay inay yihiin danyar ku tiirsan kaalmada qaraabada.

Halka qoysas kale ay diyaar garow ugu jiraan maareynta qataraha ka dhalan kara roobabka iyo fatahaadda webiga Shabeelle, iyadu waxay la tacaaleysaa siday hu, hoy iyo cunto ay ugu heli laheyd siddeed carruuur ah.

“Warwar weyn ayay nagu haysa xaaladan cunto yarida iyo guri la’aanta ah. Ciyaal yaryar ah iyo roob meel laga galo aan laheyn waa dhibaato badan yahay.”

Luul ayaa sheegtay in barakan uu yahay kii afaraad oo ay wajahdo tan iyo sanadkii 2022. Waxay aheyd xoolo dhaqato ku nool miyiga degmada Maxaas ee gobolka Hiiraan.

Dagaaladii adkaa ee u dhexeeyay dadka deegaanka iyo Al-shabaab oo socday 2022, illaa 2025 ayay tilmaamtay inay ku waysay 150 ari ah iyo labo geel ah oo shabaab ay ka dhacday.

Xilligan waxaa magaalada Baledweyne ka jirta cabsi xoogan oo laga qabo daadad iyo fatahaad.

Xaddiga biyaha wabiga Shabeelle ayaa sareeya, saadaashuna waxay sheegeysaa in roobab xoogan ay da’ayaan bishan October.

Ma jiro qorshe uu maamulka gobolka Hiiraan ugu diyaar garoobay maareynta xaalad bani’aadamnimo oo ka dhalan karta musiibooyinka dabiiciga ah.

The post Qoysas ku nool Ceel-jaale oo hoy la’aan noqday xilli digniinaha El Niño ay xoogaysteen appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Qoysaskan ayaa ah kuwo ay ku adag tahay in maalinkii ay helaan hal waqti oo cunto ah. Waa musiibo aan laga sii baaraan dagin oo ay ku naf waayeen dad iyo duunyo, isla markaana dumisay bollaal guri.

Waxaa lagu waayay ilihii dhaqaale oo ay ku tiirsanaayeen qoysas danyar ah oo ay ku adag tahay inay ka soo kabtaan saameynta taban ee ay ku reebtay. Cabdimudalib Axmed Maxamed, waa 18 jir ay mustaqbal ka sugayaan siddeed walaalo ah oo ka yar.

Qoyska waxaa u shaqeyn jiray isaga iyo hooyadiis oo geeriyootay, markii uu ku dumay gurigii ay degganaayeen. Wuxuu tilmaamay in hadda aysan laheyn ildhaqaale, ayna ku tiirsan yihiin kaalmo yar oo baahidooda aan dabuuli karin oo uga timaada dadka dariskooda ah.

“Garab la’aan ayaa nagu dhacday. Waxaan hadda isku maareynaa waxay noo keenaan dadka na dhaama ee nagu hareereysan, iyaguna wax badan oo la sheego nooma ay keenin.”

Cabdimudalib ayaa sheegay inay ku nool yihiin aqal cooshad ah oo dantu bidday, markii uu ka dumay hoygoodii oo ka koobnaa labo qol. Wuxuu xusay inaysan hadda heli karin dhaqaale dib loogu dhiso.

Qoyska ayaa ku tiirsanaa goob ganacsi oo lagu gado dhuxusha iyo hilibka cayriin, isaga iyo hooyadiis ayaana wadajir uga shaqeyn jiray. Dhaqaalaha maalinkii ka soo gali jiray oo uu sheegay inuu ahaa $7 illaa $10 ayay ku tiirsaneyd noloshoodu.

Waa da’yar la’ meel uu wax ka billaabo, ayna garabkiisa ka baxday hooyadiis, aabbahiina yahay 85 jir aan shaqeyn karin.

“Awood iyo itaal lama hayo wax Ilaahay keeni doono maahee, waxaa carruurta haya caluul xanuun, waana wax u badan carruurta iyo waayeelka oo magaalada ka jira. Meeshu caafimaad malahan, mana la awoodo in meel kale aan u tagno.”

Cabdimudalib ayaa tilmaamay in dhaqaale la’aan uu uga haray waxbarashada dugsiga dhexe, sanadkii 2023, haddana ay xaaladaas oo kale wajahayaan walaalihiis oo dhigan jiray iskuulka hoose iyo dhexe ee Cumar binu-cabdi casiis ee deegaanka Ceel-gaal, kaas oo ku dumay dabeylaha roobka.

Waa iskuulka kaliya ee deegaanku lahaa, waxaana dhiganayay 300 oo arday. Ma jirto cid ku howlan dhisamahiisa, sida uu sheegay maamulka deegaanka.

Cabdimudalib ayaa sheegay in haddii dib loo dhiso ay wali hor taallo caqabad dhanka dhaqaalaha ah, maadaama aysan awoodin bixinta boqol Doollar oo bishii ay wax ku baran jireen afar walaalihiis ah oo iskuulka dhigan jiray.

Saameynta ka dhalatay roobka dabeylaha watay ma ah mid ku kooban magaalada ee waxay taabatay xoolo dhaqatada iyo dadka ku tiirsanaa xabagta geedka xijigga.

Maxamuud Maxamed Cabdikariim oo ka mid ah dadka ay saameeysay ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in dabeyshu wax yeeleysay ilihii dhaqaale ee qoyskiisu ku tiirsanaa oo ahaa xoolo iyo xabagta xijigga.

Qoyskiisa oo ku nool miyiga ku dhow deegaanka Ceelgaal ayuu xusay in sidoo kale ay dabeyshu ka dumisay hoygii ay ku noolaayeen.

“Tuuladan wax walba waa qaali oo labolaab ah ayay ka sareeyaan qiimaha ay ka joogaan Boosaaso. Waa tuulo ku taal meel fog oo gaariga ka soo baxa Boosaaso wuxuu jidka ku jiraa labo habeen. Galab hadduu ka soo baxo, habeenka dambe ayuu tagaa.”

Maxamuud ayaa tilmaamay in musiibadan ay uga dhinteen 20 ari ah, sidoo kalana ay dabeyshu ka goysay geedaha xijigga oo xabagtooda uu sheegay inuu ka heli jiray sanadkii ku dhowaad kun Doollar.

Ninkan oo ah aabbaha toddobo carruur ah ayaa intaas ku daray in dabeyshu ka dumisay guri deegaanka uu ku lahaa oo bishii uu ka qaadan jiray kiro $25 ah.

Maareynta nolosha reerka oo uusan ka warwari jirin ayuu sheegay in hadda ay tahay caqabad uu xalkeedu ku adag yahay. Xaaladan ayuu xusay in qoyskiisa ay dhaxal siisay cunno yari.

“Xoolaha iyo maydiga ayaan ku tiirsaneyn, xoolihiina dee dabeyl iyo abaartaas ayaa ku dhacday. Haddii wax naloo heli karo, miyi iyo magaalada nalooga soo gurman karo waan u baahanahay.”

Maxamuud ayaa tilmaamay in roobka dabeylaha watay da’ayay lix saacadood uu ahaa mid aysan fileyn, xilliga oo jiilaal ah awgeed.

Wuxuu intaas ku daray inaysan soo gaarin digniinaha la xiriira El Nino oo ah roobab dabeyl wata oo saadaashu sheegeyso inay Soomaaliya ka da’ayaan bisha tobnaad ee October illaa dhammaadka sanadkan.

Dhanka kale maamulka deegaanka Ceelgaal ee gobolka Bari ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in qoysaska dhibaatadu gaartay ay wajahayaan xaalad hubanti la’aan ah oo ay adag tahay inay ka soo kabtaan.

Shire Cabdullaahi Siciid oo ah guddoomiye ku xigeen ayaa xusay in maamul ahaan aysan hayn waxay ku taageeraan qoysaska dhibban.

Shire ayaa tilmaamay in roobka dabeylaha wata ay ku dhinteen saddex qof,  xoolo gaaraya  saddex boqol, ayna ku ku dumeen 150 guri.

Qiimeyn ay sameeyeen ayuu xusay inay ku ogaadeen in saameyntu ay gaartay saddex boqol iyo konton qoys oo iskugu jira dadka ku nool deegaanka Ceelgaal iyo miyiga ku xeeran, kuwaas oo lumiyay ilihii dhaqaale ee ay ku tiirsanaayeen oo ahaa xoolo, beero  iyo mehrado ganacsi.

“Dadkii hadda waxay noqdeen isku duruuf oo wax badan isma dhaamaan. Dhulka qaar xataa hadda biyo ayaa laga dhaamiyaa oo ma gaarin roobka noo da’ay. Dhibaatooyinka noocaas ah oo awood aan loo hayn ayaa jira.”

Wuxuu intaas ku daray in musiibadan ay ku soo beegantay xilli adag oo aysan xoolo dhaqatadu ka soo kaban abaaro iyo jiilaal nacfi tiray xoolaha.

The post Qasaare ka dhashay roob dabeyl watay oo saamayn ku yeeshay danyar ku nool Bari appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.