Waris Maxamed Cismaan oo ka mid ah ayaa sheegtay inay maarayn la’dahay nolosha carruurteeda oo shan ah. Barakaca ayay maciinsadeen horraantii bishii labaad, markii ay ka le’deen intii ugu danbaysay 120 ari ah oo ay ku tiirsanaayeen.

Waxay sheegtay inay keli ku tahay xaaladaan adag oo ilmaheeda aabbahood ay horay u kala tageen. Waxay hal mar karsadaan raashin yar oo ay soo dayntaan, markii loo diidana waxay ku joogaan qatooyo.

“Wax raashin ah oo nagu filan oo aan cunno meeshaan ma yaallo. Dad gaajaysan ayaa nahay. Magaalada ayaan ka soo daymanaa kiilooyin. Wax aan halkaan ku haysanno ma jiraan. Waa qadnaa ama wax yar ayaan helnaa.”

Waris ayaa tilmaamtay in xerada Ramaas oo ay degan yihiin aysan ka jirin adeegyada biyaha, caafimaadka iyo waxbarashada, taas oo meesha ka saartay filashadoodii ahayd in ay heli doonaan nolol u dhaanta tii ay ka yimaadeen.

Xaaladdan ka hor waxay ku jireen nolol wanaagsan. Arigooda – u dhamaaday gaajo iyo haraad, markii ay u waysay biyo iyo calaf –  ayay ka heli jireen nacfi ay isku dabbaraan. Abaarta saamaysay, in aysan lahayn xirfad ay magaalada uga shaqaysato iyo gargaar la’aan ayaa isku raacday.

“Awal xoolahayaga ayaan ku tiirsanayn oo gadanaynay oo qalanaynay oo xaaladii hore waa noo fiicnayd ari waxaan haysannay badan oo nagu filan ee abaaraha nadhaafiyay. Raqdiisii ayaan deegaankii uga soo guuray, qaarba mar ayuu dhintay intii shan bilood ah.”

Waris ayaa sheegtay in xerada ay degan yihiin aysan lahayn ceel, taas oo ku qasabtay in ay dhabarka uga doonto mid u jira qiyaastii 3 km oo 20 liitar iibiya $0.25 oo aysan awoodin. Ehelkeeda ayaa hal caag u iibiya oo aan ku filnayn.

Waxay culays kala kulmaysaa dayn $770 oo inta badan looga leeyahay deegaanka Maygaagle oo ay ka yimaadeen, qaybna ay dukaamo Xarfo ku yaalla raashin uga qaadatay. Waxay sheegtay in joogto loo soo waydiiyo.

Waxaa u joogta gabadh neerfaha ka xanuunsan oo aysan ka tagi Karin, haddii ay shaqo magaalada ka raadsan lahayd. Waxay xustay inaysan u awoodin lacag ay uga bixiso daawooyin ay u iibin jirtay intii aysan xooluhu ka dhamaan oo caawin jiray.

“Gabadha waa iga xanuunsan tahay oo qallal ayay qabta. Markii ay qalasho geedaha ayay ku dhacaysaa, waxba ma kala oga in ay dhibaato gaarto ayaan uga baqayaa. Wax badan ayayna iga jirran tahay.”

Qoyskeeda waxay weligood deganaayeen miyiga tuulada Maygaagle oo hoos tagta degmada Burtinle ee gobolka Nugaal. Barakaca oo ku cusub ayay la qabsan la’yihiin.

Abaaraha waxay sababeen in dadka reer guuraaga ah ee ku tiirsanaa xoolaha ay mutaan xaalado adag, kuwaas oo galay xeryo aysan ku haysan nolol badbaado leh.

Qoyska Xaawo Cali Xasan oo 11 qof ah waxay xerada Ramaas ee duleedka Xarfo ku wajahayaan cuno xumo. Hal mar ayay si dhib ah dabka ugu shitaan wax yar oo aan joogto ahayn oo ay ku caawiyaan qaraabadooda.

Dhaqaale xumada waxaa u raacday in aysan deegaanka cidna ka aqoon oo aysan waxba ka daynsan karin. Tan iyo horraantii bishii Fabraayo oo ay yimaadeen ayay sheegtay in ay marar badan qatooyo ku seexisay carruurteeda oo yar-yar.

“Mar waa helnaa marna waa weynaa noloshaas ayaan ku jirnaa. Magaalada adeeg uma doonan karo qofna kama garanayo. Awal deegaankayagii markii wax naga dhamaadaan bakhaaro aan garanayno ayaan ka soo qaadan jirnay oo dib ka bixin jirnay.”

Xaawo ayaa sheegtay in tan iyo sanadkii hore ay roob la’aanta uga dhinteen 45 ari ah oo noloshoodu ay ku tiirsanayd, markay u wayday daaq iyo biyo. Waxaa u joogta 5 neef oo wayd ah, kuwaas oo aan cad, caano iyo suuq midna lahayn.

 Xoolo beelka ku dhacay ayaa yareeyay rajada ay ka qabto inay ka soo kabsadaan dhibaatadan. Waxay ka soo guureen deegaanka Habar-jiil oo Burtinle hoos taga.

Xaawo ayaa sheegtay in ceel-biyoodka ugu dhow uu u jiro qiyastii hal saac oo socod ah. Dusha ayay uga soo qaadaa labo caag oo qoyskeeda aan kaafin karin, kuwaas oo lagu caawiyo. Maalmaha qaar oo ceelku cilladoobo ayay xustay inay oon ku joogaan.

“Caqabado ayaa na haysta, dowlad nooma imaan meeshaan iskuul, dugsi iyo biyo midna ma leh. Gaadiid aan ku dhaansano ma haysano. Dad maras ah ayaa nahay. Guryuhu waa buushash jawaano iyo calalo ah oo qorrax iyo dhaxan aan celin.”

Xaawo ayaa xustay inay haysato nolol adag oo aysan waligood soo marin. Odaygeeda oo horay dhismaha uga shaqayn jiray ayaa ka waayay shaqooyin xamaal ah oo uu magaalada Xarfo ka raadiyay dhowr mar.

Haweeneydan ayaa sheegtay in cadaadis lagu saarayo inay bixiso dayn gaaraysa $500 oo looga leeyahay deegaankii ay ka yimaadeen. Waxay filaysay in ay ku dhiibto xoola markay u doogsadaan, balse dhimashadooda ayaa ka soo hormartay.

Shan carruurteeda ah oo gaaray da’da waxbarashada ayaa daruus la’aan ka ah. Horay fursad u helin, balse waxay naawilaysay inay magaalada ugu heli doonaan iskuul, taas oo aan u suuragalin.

Faadumo Jaamac Ciis oo ah gudoomiyaha xerada Ramaas oo qoysaskaan ay soo maciin bideen ayaa sheegtay inay ka siman yihiin baahida oo aysan iscaawin karin, iyaguna aysan waxba u awoodin.

Waxay soo jeedisay in dadkan laga taageero dhinacyada nolosha ee muhiimka u ah si ay dib mar kale ugu helaan isku filnaansho iyo soo kabasho ay isku maareeyaan.

“Hadda in ay oon iyo gaajo u le’daan ayay khatar ugu jiraan. Gabaad ay qoraxda iyo dhaxanta ka galaan ma haystaan. Daruuf waxay ku nool yihiin aysan horay u aqoon oo ku adag, xaquuq ayayna Puntland ku leeyihiin waa in ay qorshe ka yeelato.”

Faadumo ayaa sheegtay in haddii aan xal loo helin dadkan ay noloshoodu halis gali karto. Xeradan waxay yimaadeen iyadoo horay ay u joogeen in 350 qoys oo aan ku haysan dhamaan adeegyada aas-aasiga ah, taas oo meesha ka saartay fursadihii nolosha.

Dhibaatooyinka ka dhashay xilli roobaad               yada gaabiska noqday waxaa ka mid ah inay kordheen dadka barakacay. Xeryaha ay tageen kama helaan nolol wanaagsan, taas oo galisa xaalad ka sii daran middii ay ka soo tageen.

The post Mudug: Dad roob yari ku cayroobay oo xeryo ku yaalla deegaan Xarfo ku wajahaya nolol xumo appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Wuxuu ka mid yahay 270 qof oo bishii tobnaad ee sanadkii hore ay hay’adda SOS u samaysay maalgalin isugu jirta beero, xoolo nool iyo agab ay ku ganacsadaan.

Ninkan iyo afar kale ayaa la siiyay beer 2 hektar ah iyo abuurkeeda, waxay dhowr mar ka goosteen raashin iyo khudaar welina qaar ayaa u saaran.

Wuxuu sheegay in dalaga ay iibsadeen ay ka soo gashay $900 oo faa’iido ah, taas oo ay kala qaybsadeen. Dhaqalahaas ayaa Cali iyo saaxiibadiis u suuragaliyay inaysan ka walwalin masruufka reerahooda. Wuxuu xusay inuu soo kabasho ka helay.

‘’Shaqadaan sidii aan u helay qoyskayga toos ayaan u biilanayaa, waa ku faraxsanahay wax weyn ayay nolosha reerkayga ka beddeshay aad iyo aad ayay noogu fiican tahay. Labo ama saddex mar waa u awoodaa raashinka awalna halka mar ayaa rafaad nagu ahaa.”

Cali ayaa sheegay in fursadaan ka hor ay ku tiirsanaayeen kaalmo ay marmar siinayeen ehelkooda iyo ugu badnaan $2 oo toddobaadka dhan ka soo gali jiray beero falid helidoodu yarayd. Markii ay waayaan waxay ku qasbanaan jireen qatooyo.

Beertiisa oo kuwa dedan ah ayuu joogto uga waraabsadaa ceel soolar loo saaray oo beeralayda ka dhexeeya. Biyahaas wuxuu sidoo kale uga faa’iidaystaa in uu qoyskiisa ugu dhaamiyo gaari-dameer uu leeyahay nin qaraabadiisa ah, isagoo aysan lacag uga bixin.

Galeyda iyo masagada u soo go’da ayay qayb fuustooyin ku shubtaan si ay dib ugu isticmaalaan mar kale. Wuxuu tilmaamay inay samaysteen ayuuto shantooda qofba uu mar qaato si uu wax ugu qabsado, taas oo qofkii saddexaad maraysa.

“Markasta oo dalaga uu noo soo go’o qofkasta wuxuu iska jaraa $70, mid naga mid ah ayaa la siiyaa. Intaas ayaa kayd dhaqaale noo ah. waxaan rajaynaynaa in aan guryo ku dhisano oo ganacsiyo ku furano.”

Cali ayaa sheegay inuu ayuutada qaatay horraantii Maarso. Qayb ayuu ku bixiyay dayn $193 oo muddo dheer lagu lahaa. Wuxuu ka nastay waydiin uu kala kulmi jiray dadkii uu ka qaatay.

Wuxuu bishii Febraayo qoyskiisa ka raray xeradda Jowhar-bile oo 2 sano ay ku noolaayeen. Wuxuu u kireeyay labo qol oo jiingad ah, jiko iyo musqul $30 ah bishii. Waxaay ka baxeen hoy xumadii haysay.

Ninkaan ayaa tilmaamay inuu Maarso saddex ilmihiisa ka mid ah ku daray dugsi Qur’aan iyo iskuul hoose. Wuxuu isku darkooda ka dhiibaa $20. Wuxuu ka hadlayaa kala duwnaanshaha noloshooda hadda iyo markii uu faro marnaa.

“Awal tuugsi iyo barakac ayaan ku jirnay, laakiin hal abuurkaan waa ka faa’iiday oo maanta waa isku filanahay ilmahayga waa ka dhiibi karaa waxkasta. isbeddel weyn ayaan helnay, Caqabado badan ayaan xalliyay.”

Qoyska Cali waxay sanadkii 2023 roob la’aan iyo colaado uga soo barakaceen deegaanka Jiliyaale ee gobolka Shabeellaha dhexe. Waxaa ka nacfi beeshay beer 3 hektar ah oo ay tuulada ku lahaayeen, taas oo keentay in ay maciinsadaan xeryaha barakaca.

Qoysaskan waxay maalgalintu u noqotay fursad weyn oo ay dib ugu dhisteen dhaqaalahooda, Maryan Muqtaar Nuur oo ka mid ah dadka la caawiyay ayaa sheegtay in ay isbeddel dhaqaale u horseedeen 10 neef oo ari ah oo 4 ay irmaan yihiin, talaagad iyo soolar la siiyay dhamaadkii bishii October 2025 oo ay ku shaqaysato.

Waxay ku billowday baraf iyo cabitaano yaryar oo ay qaboojiyaha galisay si ay u sii iibiso. Waxay sheegtay inay ka aruursatay $50 oo ay ku darsatay $100 dayn ah, taas oo miis bagaasha ah ay ku furatay bishii labaad ee sanadkaan.

“Ganacsigaan nolosha qoyskayga waa ka maareeyaa, biyaha iyo waxbarashada ilmaha waa ku bixiyaa, waana ku qanacsanahay waxa iga soo gala shaqadayda. Wax dheeri ah ayaa naga soo gala, maalmaha qaar hal dollar oo kayd ah ayaan ka dhigtaa.”

Maryan oo ah qofka kali ah ee ay ku tiirsan tahay nolosha qoyskeeda oo 8 qof ah ayaa sheegtay in maalgalintan ay wax weyn u tartay. Ka hor waxay xustay inay ku dabari jirtay dhardhaqid ay si dhib ah ku heli jirtay. Waxaa toddobaadkii ka soo gali jirtay $2 oo aan raashin ku filan u goyn karin carruurteeda.

Maalmaha qaar waxay u dan-sheegan jirtay ehelkeeda, maaddaama ilmaheeda aabbahood ay horay u kala tageen aysanna jirin cid ay taageero ka hesho. Intii ay shaqaynaysay waxay qoyskeeda ka saartay xeradda Alle-suge oo ay deganaayeen.

Waxay hol qol oo $15 ah uga kiraysay xaafada Hanti-wadaag ee magaalada Jowhar. Hoy xumo iyo dayacaad ilmaheeda haysatay ayay ka raysteen. Waxay iskuul hoose ku dartay labo carruurteeda ah oo daruus la’aan guriga u joogay markii hore.

“Baahiyaha aan daboolay waxaa ka mid ah ilmahayga shalay iskuulka kama bixin karin, maantana waa awoodaa. Quraacda iskuulka waa u iibiyaa oo iyagoo faraxsan ayay aadaan. Guriga kiradiisa waa dhiibaa. Korontada dhiibisteeda waa ii fududaatay hadda. Waxaan rajaynaya in aan guri ka dhisto ganacsigana aan waynaysto.”

Waxay sheegtay in ay iska gudday $80 oo ka mid ah dayn $200 ah. Inta ku harsan waxay qorshaynaysaa inay iska yaryarayso bilaha soo aadan. Qoyskeedu waxay sanadkii 2024 saamaynta roob la’aanta uga soo barakceen deegaank Xawaadley ee gobolka Shabeellaha dhexe. Beer 4 hektar ah oo ay ku tiirsanayd ayaa roob la’aan labo xilli ah uga nacfi beeshay, taas oo ku qasabtay in ay barakacaan.

Dhanka kale Sulaymaan Maxamed Xuseen oo ka tirsan hay’ada SOS ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in dadkan ay muddo sanadka ah ku kor-joogtaynayaan maalgalinta loo sameeyay. Waxaa laga xalinayaa caqabada la soo darsa, iyadoo la siinayo talooyin.

Qoysaska ay taageereen ayuu xisay in y ku soo xusheen daruufaha nolosha ee haystay, maaddaama ay waayeen ilihii ay ku tiirsanaayeen xeryahana aysan caawin ka helin.

“Wixii aan siinay dhaqaale ayay ka heleen. Muddo sanad ah xoolaha ka xanuunsada waa u daawaynaynaa, daawooyinka beeraha waa siinaynaa agabkana waa u cilad bixinaynaa.”

Suleymaan ayaa sheegay in dadkaan ay markii hore tababaro siiyeen, taas oo u sahlaysa in ay fahan fiican ka helaan waxyaabaha loo maalgaliyay. Wuxuu tilmaamay in qiimayn ay ku sameeyeen ay muujinayso in ay dadaal badan bixiyeen oo natiijadu wanaagsan tahay.

Wuxuu u soo jeediyay qof kasta oo dadkaan ka mid ah in uu ka mira dhaliyaan fursada la siiyay si ay isku filnaansho nololeed u garaan mustaqbalka.

The post Shabeellaha dhexe: Qoysas ka baxay nolosha barakaca markii la siiyay dhaqaale iyo tababar appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Ganacsigan wuxuu ka xirmay 17 bishan April, markii laga diiday in ay ku soo adeegato shan milyan oo kayd ahaan ay u haystay, taas oo keentay in albaabada ay u laabto meheradeeda oo laga wayay khudaar iyo bagaash ay ku iibinaysay.

Waxaa la mid ah boqollaal qoys oo ganacsiyo yaryar ku dhex leh xeryaha lagu barakacay, kuwaas oo maarayn waayay nolosha iyo waxbarashada carruurtooda. Waxay ahaayeen kuwa horay u la il-darnaa saamaynta xaaladda barakaca.

Xabiibo waxay ganacsigeeda maalinle uga heli jirtay 200 kun oo shilin soomaali ah oo u dhiganta $7, taas oo hadda meesha ka baxday. Waxay sheegtay in carruurteeda oo toddobo ah ay la daalaadhacayaan cunno nolol xumo ka dhalatay dhaqaale la’aanta.

Waxay quus ka muujisay duruufta nolol xumo ee qoyskeedu wajahayo iyo ganacsigeedii kobcayay oo lacagta la diiday ay cuuryaamisay.

“Markii hore labada waqti iyo sida aan rabno ayaan wax u isticmaali jirnay. Hadda oomada aan dharka ku dhaqan laheyd xitaa way naga go’an tahay oo cariiri ayaan ku jirnaa, kaashkana la igu diiday waan iska fariistay waan mooraal jabay.”

Waxay tilmaamtay in ay kadis ku noqotay diidmada lacagta kunka shilin, taas oo ka hor istaagtay in ay ka sii tabaabushaysato xaaladda ka dhalatay. Waxay xustay in qasnadeeda ay ku jirto lacag ka badan afar milyan oo shilin soomaali ah.

Lacagtan ayay sheegtay in ay iskugu jirto qarashkii ay ka heshay bagash iyo khudaar ay iibisay labadii bil ee u danbeeyay. Kala bar ayay xustay in ay leeyihiin ganacsato ay macaamiil yihiin, kuwaas oo aan hadda ogollayn shilinka soomaaliga.

Waxay gocanaysaa xaaladdii ay ku jirtay ka hor diidmada uu la kulmay kunka shilin. Waxay si walwal la’aan ah u dabooli jirtay baahiyaha qoyskeeda.

“Iskumid maahan markan iyo xiligii hore. Xiligaas waxbaa ii kala socday. Adeegga ayaan soo gadanayay oo khudaarta ayaan ilmaha u helayay. Dhuxusha ayaan u helayay. Biyaha jirgaanka ah baan soo gadan karay. Moraalkaa ii dhisnaa, waana dharganaa.”

Dhibaatada cunno xumo ee ka dhalatay ganacsiga ka xirmay waxaa u raacay waxbarasho la’aan ku dhacday labo ka mid ah carruurteeda oo gabdho ah, kuwaas oo bishii hore looga soo eryay iskuulka lacag lagu yeeshay awgeed.

Waxay qorshaynaysay in ay dib ugu celiso marka ay hesho lacag ku filan, balse waxaa ka soo dhex-galay diidmada shilinka oo caqabad ku noqday. Waxay ka baranayeen cilmiga caafimaadka dugsi private ah oo lagu barto culuumta kala duwan, kaas oo ku yaalla xeradooda Hilaac.

“Biilka dukaan ayaan ka bixinayay. Meel kale shilin igama imaanayn. Lacagtii waa nalagu diiday waan iska fadhinaa. Maxaan samaynaa?.”

Muddo ku dhow 10 sanno ayay ganacsato ahayd. Waxay quudaraynaysay in ay horumar ka gaarto fursaddeeda ganacsi, balse nugaylka lacagta dalka ayaa rajo xumo biday iyada iyo ganacsatada meheradaha ku leh xeryaha.

Waxay intaas ku dartay in dadka soo barakacay intooda badan ay wax uga iibsan jireen shilinka oo kaalin wayn uga jiray hab-ganacsigooda. Waxay jeclaan lahayd in dib loo soo celiyo lacagta si ay qoysaskooda uga soo kabtaan nolol xumada.

Haweeneydan ayaa ka soo barakacday sannadkii 2021 degmada Qoryooley ee gobolka Shabeelaha hoose, halkaas oo ay ku iibin jirtay qaadka. Waxay xustay in ay soo sal-kicisay sababo amni-xumo.

Waxaa la mid ah Sokoreey Cismaan Daa’uud oo la dhibaatoonaysa qiimo la’aanta ku dhacday lacagta kunka shilin. Carruurteeda oo toban ah ayay sheegtay in ay la daalaadhacayaan cunno xumo, ganacsigii ay ku tiirsanaayeena uu xirmay.

Dhibaatadan waxay ku haystaa xerada Hilaac oo ku taalla degmada Garasbaaley. Waxay sheegtay in ganacsigeeda oo ahaa iibinta raashin uu xirmay toddobaad ka hor, markii dhammaan wixii ay dadka ka iibin jirtay ay ka dhammaadeen, mid kalana ay soo iibsan waysay.

Waxay tilmaamtay in kaydka lacageed ee u yaalla uusan waxba u tari karin, maaddama uu yahay shilin soomaaliga laga diiday suuqyada. Tan iyo markii ganacsigu ka istaagay waxay carruurta ku quudinaysay lacag $100 oo teleefoonka ugu jirtay, taas oo ka dhammaatay.

“Shilinka la joojiyay waa ii yaalla waa kan. Waan ku soo adeeggan waayay. Ilaa tabeellaha Sheekh Ibraahim baan geeyay, Weedow baan geeyay, ilaa Ceelashan geeyay. Waxba iima qabanayo, aniguna kaashka uun baan ku ganacsanayay, EVC-ga si fiican uma aqaano. Hadda malyan iyo shan boqol ayaa iga qasaartay.”

Haweeneydan ayaa sheegtay in rajo xumo ay ka qabto ganacsigeeda, maaddama dadka xerada la deggan ay yihiin kuwo aan faham wanaagsan ka heysan lacagaha danabeysan ee taleefannada laga diro.

Shan sanno ka hor ayay soo billowday iibinta raashinka. Tacabkeeda ayay xustay in uu noqday hal-bacaad lagu lisay.

“Mar baa waxaa la igu yiri $1 konton kun baa la sarifaaye ka gaarsii intaan ha kuu badbaadee, markii aan ceesha tagayna waxaa la igu yiri iskadaa lama rabee. Shilin soomaali waaba la diidee intee gaynaa?.”

Sonkoray ayaa sheegtay in ganacsiga ay ku maarayn jirtay baahiyaha qoyska iyo saygeeda oo aragga la’, kaas joogto ugu baahan daryeel iyo ka warqab dheeri ah.

Ganacsiga ka istaagay ayay ku billowday 2020 $50 oo ay ka heshay wareejinta babisyada iyo xaaqinka laga sameeyo cawda.

Dedaal, kaddib sannadkii 2025 ayay samaysay kobac dhaqaale oo u suura-galiyay inay daboosho baahida qoyskeeda. Inkastoo xaalad ka adag halkii ay taagnayd 2020 ay wajahayso sida ay sheegtay.

Sokoreey iyo qoyskeeda ayaa abaaro uga soo barakacay degmada Buulo mareer ee gobolka Shabeelaha hoose, sannadkii 2019, halkaas oo ay ku tacban jireen beer labo hektar ah.

Shilin soomaaliga adeegsigiisa uu istaagay kaliya ma saamayn dadka leh dukaamada. Waxaa la wadaaga dhibaatada dhaqaale xumo sariflayaasha iyo dadka ku hoos nool ama shaqaalaha u ah.

Suleymaan Maxamed Muumin wuxuu kamid yahay ragga sariflayaasha u tirin jiray lacagaha shilinka Soomaaliga. Wuxuu sheegay in tan iyo 11 bishan qoyskiisa oo 5 ah uusan u helin waxay cunaan.

Wuxuu ku dhex wareegaaa magaalada si dadka qaraabadiisa ah, si uu uga helo cunno uu dabka u saaro qoyska, balse wuxuu xusay in duruufta nolol xumo ay la qabaan dadka uu taageerada ugu tago.

“Dhibaato aad iyo aad u wayn bay nagu yeelatay. Gurigayga ciriiri wayn ayaa ka taagan. Ilmaha biilkooda ciriiri wayn baa ka taagan, rajo ku nool ayaan ahay. Waxaan isleeyahay amuu shilinku socon doonaa oo dowladda xageeda war ka soo bixidoonaa si aan nolosha ilmahayga u maareeyo.”

Wuxuu sheegay in gaajada haysa carruurtiisa ay u raacday niyad jabka ka haysta halkii uu ku noolaan lahaa. Guri labo qol ah oo kiro uu ku dagan yahay ayuu sheegay in laga bixin karo haddii uusan kirada bixin. Wuxuu ka dayriyay helidda kirada oo ah $50.

Ninkan ayaa sheegay in maalinkii uu ka heli jiray lacag u dhaxeysa 150 illaa 200 oo shilinka Soomaaliga ah, taas oo ku filneyd kirada iyo cunnada qoyskiisa.

Waxaa jira dadaallo dib suuqyada loogu soo celinayo isticmaalka lacagta dalka, taas oo uu wado maamulka gobolka Banaadir inkastoo weli aan xal rasmi ah loo helin socodsiinta lacagta.

Kunka shilin ee la diiday waa midkii ugu danbeeyay ee ka harsanaa shilin soomaaliga, kaas oo isticmaalkiisa uu sii wiiq mayay tobankii sanno ee u danbeeyay.

The post Burbur ganacsi iyo nolol xumo ka dhashay hakad ku yimid isticmaalka lacagta dalka appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxaa ka caawiyay inay beerahooda ka helaan nafci tababar ku aadan sidii ay ula socon lahaayeen isbeddelka cimilada, iyagoo adeegsanaya aallada AI. Waxaa batay hay’adda samafalka ee shaqo doon, taas oo keentay inay dib ugu dhiiradan wax-beerashada.

Qoyska Isgowto Mayow Cali oo 11 qof ah waxaa u soo go’ay dallagyo iskugu jira yaanyo, liin, koosto, digir iyo galley. Waxay sheegtay inay u iib-gayso suuqyada magaalada Baydhabo. $550 oo ay ka faa’iiday ayay ku maaraysay nolosha 10 carruur ah oo kaligeed ku tiirsan.

“Alxamdullilah hadda nolosha waa noo soo fiicnaatay, saddexda waqti dabka waxaan ku shidana dallagyadii noo soo go’ay. Lacagtii aan soo helay kiro ayaan guriga iskaga bixina, carruurta waxbarasho ayaan ka gaystay. Dhamaan baahiyaha qoyska waan mareeyay.”

Isgowto ayaa sheegtay in qudaarta ay ka iibiso sidoo kale dadka la dagan xaafada Tufka Suroy. Waxay maalinkii ka faa’iidaa $8-$10. Waxay hadda ku naaloonaysa nolol wanaagsan. Waxay xustay in markii ugu danbaysay ay quus ku beertay biyo yari ka saamaysay dallagyo ay dayn ku galisay beerteeda oo 4 hiktar ah. Cabsi ay ka qabto in ay markale qasaarto ayaa sababay inaysan dib u tacbin.

Waxaaa la baray qaabkii ay abuurkooda uga mira-dhalin lahayd, iyagoo AI u adeegsanaysa la socodka cimilada, la dagaallanka cayayaanka iyo inay xilli hore ogaadaaan qataraha imaan kara, sida fatahaada.

“Waxyaabaha ugu muhiimsan ee nala baray waa fatahadaha iyo qatarta ay dabaylaha badan ku leeyihiin dallagyada aan beerano. Sidoo kale, waxaan noola tababaray sidii aan xilli hore uga gaashaman lahayn. Waxyaabo badan oo horray aan u aqoon ayaa nala baray, tusaale haddii aan ogaano inay roobab soo wajahan yihiin waxaan ognahay sidii aan uga hortagi lahayn dhibaatooyinkiisa.”

Haweeneydan ayaa sheegtay in isbeddelka dhaqaale ee ay heshay uu ku hoggamiyay inay awoodo maaraynta baahiyaha aas-aasiga ee qoyskeeda sida biyaha iyo hoyga. Waxay awooday $22 oo ah kirada labo qol oo jiingad ah iyo tuubada biyaha ee ugu jirta.

Waxay xustay inay horray ay ugu noolaayeen cooshad ugu taallay xerada Madhaayte oo ay soo dageen afar sano ka hor, markaas oo ay roob yari saamaysay uga soo barakaceen deegaanka Ceel-dhuun ee gobolka Bakool oo ay beeralay ku ahaayeen.

Waxaa sidoo kale u suuragalay in todobbad ka hor ay waxbarasho ku darto 8 carruur ah oo horray aan wax u baran jirin dhaqaale xumadii haysay awgeed. Waxay isku darkooda ka dhibtay $30. Walwal ay tacliin la’aantooda ku haysay ayay tilmaamtay inay hadda ka baxday.

Ka hor fursaddan waxay nolosha carruurteeda oo aabbahood uu ku dayacay ku maarayn jirtay shaqooyin xoogsi ah oo aan joogta ahayn, kuwaas oo ay ka heli jirtay ugu badnaan $4 oo aan wax badan ka tari jirin baahidooda.

Haweeynaydan ayaa sheegtay in tababarka la siiyay ay miro-dhal ka dhigeen ganacsato ugu deeqay dhulka ay beertaan iyo hay’adda World vision oo dhamaadkii sanadkii hore u hirgalisay tubbooyin biyo ah oo ka caawiyay in tacabkooda uu guulaysto.

Dhamaan beeralayda ka faa’iidaystay tababarka ayaa helay soo kabashada nolooleed. Nishey Ibraahim Salaad waxay maaraysay nolosha reerkeeda oo 8 qof ah. $600 ayay ka heshay dallagyo qudaarta cagaaran iyo raashin iskugu jira oo ay iib gaynaysay tan iyo billawgii April.

Waxay sheegtay in ay ka maarmeen dayn aan joogta ahayn iyo ehel ay u dan-sheegan jireen oo ay ku tiirsanayeen qoyskeeda.

“Nolosheena aad ayay u wanaagsan tahay. Markii hore mar ama labo ayaan si dhib ah ku heli jirnay hadddase saddex jeer ayaan dabka shidana. Cuntada aan helno horray xitaa ma ahayn mid nafaqo leh. Alxamdullilah, duruufihi na haystay waa naga hareen hadda.”

Nishey ayaa sheegtay in isbeddelkan ay heleen xilli ay qoyskeeda u qabeen baahi badan. Waxay sheegtay in beerta falideeda iyo waraabkeeda ay iska kaashadan iyada iyo wiilkeeda curud, maaddaama ilmaheeda aabbahood uu yahay waayeel aan waxbo ku soo kordhin karin nolosha reerka.

Waxay xustay in joogta ay beerteeda u galiso abuur cusub. Arrintaasi ayaa sababtay inay maalin dhaaf uu iib-gayso dallagyadeeda suuqyada magaalada Baydhabo. Ka hor tacabkaan haweeynaydan ayaa tilmaamtay inay ka quusatay wax beerashada. Waxaa sababay biyo yari iyo cayayaan quus gooyay.

Intii ay heshay isbeddelka dhaqaale waxaa u suuragalay inay iska guddo dayn ay reerkeeda ugu soo qaaday biyo iyo raashin, taas oo ay kala kulmi jirtay waydiin joogta ah.

“Lacag dhan $350 ayaa la igu lahaa. Wixii dhan hadda waa iska guday. Waxaan iga haray wacitaan joogta ah oo aan kala kulmi jiray dadkii igu laha. Markaas wax aan ku bixiyo ma hayn, laakiin hadda waa helay oo xooggeena ayaan ku shaqaysanay. Alxamdullilah.”

Niishey ayaa sheegtay inay dib u soo noolatay rajadeedii. Haweenaydan oo barakac ku ah xerada Madhaayte ayaa xiustay inay qorshaynayso in bilaha soo aadan ay qoyskeeda guri uga kiraysa magaalada.

Waxay tilmaamtay in aysan hadda ka cabsi qabin saamaynta isbeddelka cimilada iyo biyo-yari saamaysa beerteeda. Waxay ku waraabsata tubbooyin bilaash ah oo loo soo xiriiray beeralayda, sidoo kale tababarkii la siiyay kaddib waxay samaysay inay iska buuxisay meelaha biyo-xireennada ah.

Arrintan ayay u aragta in ay uga baaqsan karto fatahaad saamaysa dallagyadeeda. Waxay tilmaamtay in ay joogto ula socoto digniinaha roobabka iyo daybayla si ay xilli hore uga sii gashaamato.

Qoyska Niishay ayaa saddex sano ka hor ka soo barakacay deeganka Ooflow oo Baydhabo hoostaga, markii ay roob yarida darteed ay ka rajo dhigeen beer saddex hiktar ah oo ay noloshoodu ku tiirsanayd.

Dhanka kale Xasan Maxamed Aadan oo ah guddoomiyaha guddi iskaashata ah oo ay beeraleydan ku midaysan yihiin ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in barashada AI uu ka caawiyay inay dib u qaataan qalabka beeraha.

Isbeddelka cimilada oo saamayn soo laalabatay ku hayay ayuu xusay in hadda la baray sidii ay xilli hore uga feejignaan lahaayeen, taas oo mira-dhal ka dhigaysa abuurkooda.

“Waxaa la baray xilliyada ay tahay inaan wax beerano iyo marka kale. Fatahaadda sidii aan uga feejignaan lahayn, beddelkana uga faa’iidaysan lahayn biyaha roobka, sidoo kale tayada biyaha iyo sidii aan ku ogaan lahayn ayaa nala baray.”

Guddoomiyaha ayaa sheegay in fursadan ay ka faa’iidaysteen 101 beeralay ah. Wuxuu sheegay in hadda ay billabeen sidii ay u sii bari lahaayeen beeralay kale adeegsiga AI.

The post Adeegsiga AI oo beeraley Baydhabo ka caawiyay inay soo saaraan dakhli beddelay noloshooda appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Qoyskan oo ka kooban saddex wiil iyo gabar, isla markaan agoon ah waxay dulsaar ku yihiin dad qaraabo la’ah. Waxaa laga soo eryay labo qol oo ay kiro ku daganaayeen iyo iskuulkooda bishii hore ee Maarso.

Malyuun waxay ka mid tahay 63 qof oo loogu yeeshay lacag dayn ah oo xabsi ay ku mutaysteen. Waxaa ku tiirsanaa qoysaskooda oo nolol-maalmeedka ay u soo dhicin jireen, taasi oo hadda meesha ka baxday.

Haweenaydan oo ka mid ahayd dad xoolaha qala waxaa isku-gaargaaray lacagta lagu yeeshay saddexdii sano ee la soo dhaafay, Ganacsato xoolaha ay ka soo daynsan jirtay si ay faa’iido uga hesho ayaa xirtay.

Dadka ay la joogaan carruurteeda oo danyar ah ayay sheegtay in 48 saacba mar aysan awoodin in ay dabka shitaan, taasi oo ku qasabtay in ay samayso si kasta oo cunno ay ugu heli karto ilmaha.

“Qoys burbur badan baa igu dhacay. Markii ilmihii saqiirka ahaa ee aad ka soo tagtay aysan kuu nabad qabin oo la dili karo. Markii gurigii ay kuu daganaayeen laga xirtay oo qof islaam ah oo abtigay dhalay la joogaan. Cunnada xabsiga la igu siiyo ayaan qof ugu dhiibaa ilmaha. Tii aan cuni lahaa ayaan iraahdaa iigu geeya.”

Waxay tilmaamtay in carruurta ay tan ugu wayn ay jirto 11 sano, sidoo kalana ay wehliso hooyadeed oo da’ ah, taas oo la nool xaaladda dhimirka. Waxay ka dayrisay dhibaatada ay ku jiraan ee dhinaca nolosha.

Ka hor xabsiga waxay ka masruufi jirtay qoyska miis ay ku iibinaysay hilibka ariga oo ay ku lahayd suuqa Gaalkacyo. Waxay sheegtay in ay ku filnayd maaraynta noloshooda, markii ay xorta ahayd.

Waxay heli jirtay maalintii lacag u dhaxaysa $5-$10 inkastoo mararka qaar ay suuq u wayn jirtay hilibka ama daymo looga qaadan jiray sida ay sheegtay. Arrintaas oo keentay in lagu yeesho lacag badan.

Waxay macaamiil la ahayd ganacsatada daynta darteed u xiray, kuwaas maxkamadii ay ka daweeyeen ay ku xukuntay bishii hore xabsi inta ay iska gudayso lacagta lagu leeyahay oo iyadu ay qiratay cadadkeeda.

Waxay sharraxaysa sida loogu yeeshay daynta ay xabsiga ugu jirto.

“Saddex maalmood markan joogaba ri’ baa igu go’da illeen waa waxaad biilanayside. Markan maanta lama neef aan qalo lacag baa igali jirtay. Hooyaday cafaayad baan u gadi jiray. Cafaayaddeeda, caanaheeda, ilmaha caanahooda, raashin, waxbarasho waxaas oo dhan anigaa la iga sugayay. Sidaas darteed baan ku daymoobay.”

Xoriyad la’aanta haysa ayay sheegtay in qoyskeeda uu dhinac walba ka saameeyay. Waxaa iskuulka haray labo ka mid ah carruurteeda oo door-firfircoon ka ciyaarayay waxbarashada dugsigooda.

Waxay ku bixinaysay duruusta ay dhiganayeen bishii $10. Waxay sheegtay in aysan awood u lahayn maaraynta cunadooda, hoygooda iyo noloshooda ee aasaasiga ah, taas oo ay ka niyad jabsantahay.

“Wax way baran jireen. Gabadho shanaad bay fadhisay, 11 jirna weeye, wiilkuna waa 8 jir hadda ayuu koobaad galay. 3 bil ayay ka maqan yihiin iskuulka. Waxbarashadooda awal bisha kowdeeda ayaan bixinayay, bishiina markii ay dhamaatay waxaa lagu yiri hooyadiin lacagta iskuulka ka keena ama baxa. Sidaas ayay uga soo tageen dugsi iyo iskuulka.”

Sida Malyuun dadka loo haysto daymaha ee ku xiran xabsiga Gaalkacyo ayaa loo ogol yahay in ay ku booqdaan ehelladooda iyo dadka ku taageeri kara in laga bixiyo daynta si looga saaro xabsiga.

Hase ahaatee, haweenaydan waxay ka cabanaysaa in aysan helin ehel iyo samafalayaal ka damqada xaaladda ay ku jiraan iyada iyo carruurteeda, isla markaana fududeeya in laga bixiyo lacagta.

Maxaabiista waxaa ku jira kuwa lagu haysto lacag magdhow ah. Waxaa ka mid ah Ciise Cabdulqaadir Cabdulle loo haysto saddex halaad, lacag ahaana u dhigma $2,100.

Ninkan oo xoogsade ah ayaa lagu xukumay lacagtan ama xoolaha, markii dhaawac aan ku talo gal ahayn uu u gaystay qof shacab ah, kaas oo uu ku fakaday laamiyeeri uu raray sanadkii hore ee 2025.

Qoyska Ciise oo barakac ku ah xero ku taalla Gaalkacyo wuxuu sheegay in uu awood waayay dhaqaale uu madaxbanaanidiisa ku soo ceshan karo. Xarigiisa wuxuu qoyskiisa 8 ah uu ka dhaxlay xaalad quus ah.

“Qoyskayga wax wayn baa iska beddelay. Qof aan ani ahayn malahayn. Anigaa u dhaqdhaqaaqi jiray. Cid kale oo u shaqayn jirtay malahan. Hooyada ilmaha inta ay i soo wacdo ayay i dhahaysaa meela shaxaad ma ka heshay? Ilmaha wax aan caano ugu soo gado mahayo. Cunigii yaraa wuu ooynayaa. Markaas baan dhahaa wax aan faro ku hayo maleh illeen anigii baa xiran.”

Wuxuu sheegay in noloshu ay u dayrisay, maaddama uusan awoodin bixinta lacagta la duldhigay, isla markaana aysan jirin cid ka taageeraysa in uu ka baxo xabsiga nolol xumada u horseeday qoyskiisa.

Wuxuu xusay in qoyskiisa uu ku tiirsanaa labadii bil ee u horreeyay xariggiisa lacag dayn oo uu ka qaadanayay dukaan xerada ku dhex-yaalla, taas oo hadda istaagtay markii cadadkeedu kordhay.

“Dayntii waa nalagu nacay. Qofka maanta laga soo qaado berri oo kale ayuu rabaa lacagta. Marka uu labo maalin oo isxigta kaa waayo waxuu ku leyahay waa iga go’een alaabta rabto.  Afarta bil ee aan xiranahay $250 doolar bay isticmaaleen.”

Waxay taageero cunno oo aan joogto ahayn ka helaan dadka dariska la ah, kuwaas oo ku taageera cunno bisil ama mid ciiriin ah oo ay dabka saartaan. Xaaladdaas waxay ku jiraan labadii bil ee u danbeeyay.

Ciise iyo qoyskiisa tobankii sano ee la soo dhaafay waxay ku noolaayeen Gaalkacyo. Waxay ka soo barakaceen dagmada Qalaafe oo shaqo la’aan uu uga soo tagay sida uu sheegay.

Waxaa jira dadaallo lagu taageeray qaar ka mid ah dadka daymaha ku mutaystay xabsiga sida ay Radio Ergo u sheegtay Maymuun Calinuur Gayfane oo ah guddoomiyaha ururka haweenka Gaalkacyo.

Bilihii Febraayo iyo Maarso saddex haween ah ayaa lagu guulaystay in laga saaro xabsiga, kuwaas oo u xirnaa lacag dayn ah. Lacago ay iska soo aruuriyeen ururka haweena Gaalkacyo ayaan lagu bixiyay.

Maymuun ayaa xustay in $25,000 ay ka bixiyeen haweenay muddo sanad ah xirnayd, halka kuwa kale $6000 iyo $3000 ay kaga soo saareen xabsiga. Waxay sheegtay in ay ku xusheen duruufta ay ku jireen.

“Waxaan ku dooranayay in ay cayr yihiin oo aysan xoolo u xaraysnayn. Waxaan ku dooranay in aysan haysan hanti muuqata. Waxaan ku dooranay in ay yihiin danyar u baahan garab istaag, Ilaahayna waa nagu guuleeyay. Markasta anigu afka dadka nugul baan ku hadlaa. Nugul markaan dhahayo waa carruurta, haweenka iyo naafada.”

Waxay tilmaamtay in ay guteen waajib ka saaraan caawinta dadka dhaqaale ahaan nugul oo weli uga baahan caawin dheeri ah. Waxay intaas ku dartay in bulshada magaalada ay ka wada qayb qaatan.

Dhaqaale xumada ka dhalatay fashil ku yimaada ganacsatada yaryar oo badanaa burbura iyo sixir bararka ayaa loo aaneeyay daymaha ku go’ay maxabiista lacagaha u xiran.

The post Gaalkacyo: Nolol xumo ka dhalatay waalidiin xabsi ku mutaystay daymo lagu yeeshay appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Daad oo ka dhashay roobka Gu’ga ayaa qaaday kayd u diyaarsanaa in la iib-geeyo. Dadkan ayaa ku nool deegaanka God-cusbo ee gobalka Afdheer ee dowlad deegaanka Soomaalida.

Caqabadda ugu weyn ee soo wajahday ayaa ah shaqo la’aan iyo dhaqaale xumo, taas oo sababtay in qoysaskoodu wajahaan cunno yari. Ibraahim Maxamed Cumar oo ka mid ah dadka ay samaysay.

Raadiyow Ergo ayuu u sheegay in cusbada oo ildhaqaale u aheyd ay meesha ka baxday, wax u badalana uusan helin. Qoyskiisaa ayuu tilmaamay inay wajahayaan xaalad hubanti la’aan ah.

Waxa keliya ee hadda ay ku tiirsan yihiin ayaa ah xamaal marmarka qaar ah, kaas oo aan la isku hallayn karin, isla markaana aan dabooli karin baahida qoyska oo ka kooban lix.

“Qasaarahan wuxuu nagu yeeshay dareen aad u badan, xitaa aan moodnay inaan qasaarnay inta nolosheenna ka dhiman. 4-bil iyo bar wixii aan uruurineynay shidaal galineynay, maalgalineynay, oon xoog galineynay baa naga qasaaray, dareenkanaga meesha uu joogo lama cabbirikaro.”

Ibraahim oo 38 jir ah ayaa tilmaamay in daadku ka qaaday 4,000 oo kiish oo cusbo ah oo uu sheegay in haddii la gado uu ka heli lahaa dhaqaale gaaraya $5,000.

Cusbada ayuu xusay in qeyb uu daadku qaaday, qeybna ay ku milantay biyo fadhiya goobihii ay ku diyaarsaneyd.

Wuxuu intaas ku daray in lagu leeyahay deyn gaareysa $1,000 oo ah qarash uga baxay raashin uu reerkiisa u qaaday, shidaal iyo shaqaale kala shaqeynayay cusbada.

Wuxuu xusay in bixinta deyntaas uusan tabar u hayn, maaddaama uu hadda awoodi la’yahay inuu waxbarashada ka dhiibo labo kamid ah carruurtiisa oo tan iyo bishii Feberaayo lagu leeyahay $32.

Ibraahim ayaa tilmaamay in saameynta roobka ay aheyd qatar ay maanka ku hayeen, qorshuhuna ahaa in ka hor roobabka cusbada loo daabulo bakhaaro lagu keydiyo oo gudaha magaalooyinka ah,

Hase ahaatee, howshaas ay ka gaabiyeen guddi ay dowladdu soo magacawday oo u xilsaaran daabulka, jaan goynta qiimaha la gadayo iyo hubinta tayadeeda. 

“Waxaan ku galay kalsooni ah in la ii qaadayo milixdayda, oo aniga waliba qaadan karin, laakiin waxaan ku xisaabtamay in iskaashato waxaan ii qaadeyso oo kanbani uu ii qaadayo, kanbanigaas oo jooga mid kale ma dhihi karo kaalaya ii qaada oo iyagii baa dowladdii la shaqeynayaan oo ay heshiis la galeen, dowladdana dhibaato kama sheeganeyno lakin heshiiska iyaga ay galeen baa qalad ahaa.”

Ninkan ayaa xusay inuu leeyahay 20 goob oo ah godad cusbadu ku sameysanto. Intaasba hadda waxtar uma leh oo waxaa buux biyo fariistay bishii Maarso. In shaqadiisu ay dib u soo noqoto waa mid ku xiran biyaha oo gura.

Ibraahim ayaa sheegay in keyd dhaqaale oo uusan laheyn darteed ay ku adag tahay inuu adkeysi u sheego caqabadaha nololeed ee dhaqaale la’aantu bidday.

“Culeys adduunyo oo aad u culus ayay igu haysaa, waxaan ahay sida qof gurigiisii gubtay oo kale oo aysan waxba u badbaadin. Waa xaalad ku soo beegantay xilli aan ku jirno sicir barar, wixii aan ku tiirsaneyna caqabadaas ayaa ku imaaday. Waa culeys weyn oo kabashadiisu nagu adag tahay.”

Deegaanka God-cusbo, waa mid ku caan ah cusbada. Waa dhul godan ah oo marka biyuhu fariistaan ay si dabiici ah uga sameysanto cusbo diyaar ku noqota muddo afar bil ah.

Waa mid sanadkii soo go’da saddex mar. Helitaanka biyuhu waa lagama maarmaan, maaddaama in cusbadu sameysanto ay ku xirantahay in biyo lagu keydiyo godad hoos loo qoday illaa 3 illaa 5 mitir. 

Dadka halkan ku tiirsan ayaa qotay ceelal ay ka helaan biyo joogta ah, maaddaama roobabku noqdeen kuwo yaraaday oo aan si joogta ah loogu tiirsanaan karin. 

Siyaad Cumar Rooble oo tobankii sano ee u danbeyay ku tiirsanaa soo saarista cusbada ayaa sheegay in hadda uu yahay nin ka fursan waayay inuu u soo baryo qoyskiisa.

Deynta lagu leeyahay ayuu tilmaamay inay gaartay $740, loona diiday in mid kale uu qaato isagoo aan bixin tii hore. Waa xaalad walaac ku haysa, oo uusan garaneyn meel uu reerka wax uga soo deynto haddii uu ka dhammaado raashiin kooban oo hadda u yaalla guriga.

“Qoyskayga saameyn wayn bay ku yeelatay, balse afkasta oo ilaahay dillaaciyay isaga uun baa irsaaqaddiisa haya, culeys badan baan laakiin halkaas ka dareemeynaa. Dad aan masuul ka ahaa oo reer miyi ah oo abaar ku dhacday oo waxkale aan hayn way jiraan, hadda xaalkoodu aad buu u adagyahay, caawimaad kale oo ay haystaan majirto, xoolo nacfi leh oo wax u taraya oo aan kaga maarmayo qasaarihii igu dhacay ma jiraan.’’

Daadka ayuu xusay inuu ka qaaday labo kun oo kiish oo midkiiba uu joogo qiima lacageed oo ah $1.35. 

Waa mid uga soo go’day 20 god oo uu sheegay in waraabkooda uu ku qarash gareeyay jiilaalkii guga hadda ka horreeyay $650 oo uga baxday shidaal iyo rag kala shaqeeyay diyaarinta cusbada.

“Ganacsiga marna waa lagu faa’iidaa marna waa lagu qasaaraa, marka halmar qasaara ku tagi maayee, markale inaan tijaabiyo waan rabaa. Qasaaraha waxaa keenay in la rari waayay Cusbada, sababtoo ah waqti badan ayay iska tiilay meesha, haddii xilli hore la rari lahaa qasaarahan ma imaadeen.”

Deegaankan waxaa ku yaalla 184,000 oo ah godad cusbada laga soo saaro, sida uu sheegay Axmed Barre Jaamac oo xubin ka ah guddi iskaashato ah oo ay leeyihiin dadka halkan ka shaqeeya.

Axmed ayaa xusay in ku dhawaad 800,000 oo kiintaal oo cusbo ah ay qasaartay. Waa dhaqaale uu tilmaamay inay ku tiirsanaayeen kala bar dadka ku nool deegaanka God-cusbo.

Dadka ayuu sheegay inay haysato xaalad nolol xumo ah oo u baahan gurmad deg deg ah, maamulka deegaankana ay la wadaageen, balse aysan jirin wax jawaab ah oo uga yimid.

“Shacabku way qeyliyeen oo milixda hanaloo badbaadiyo aad bay wali howshaas shacabka ugu qeyliyeen, laakiin wax ka jawaaba iyo wax taleefannadooda qabta ma aysan arag, wax xal ah oo shacabka xaggiisa soo jiro malahan, shacabku tabar weyn malahan.  Dhulku waa dhul aad u ballaaran, godadka ka qodanna ballac ahaan way dhantahay 3KM, dhererku waa dhul aad u dheer illaa 2KM, tusaale ahaan halkii kannaal inuu dheerar 7 mitir u yahay, ballacna 6 mitir u yahay laga yaabaa.’’

Axmed ayaa intaas ku daray in wax yeelada gaartay dadka ay noqon karto mid ay adag tahay in laga soo kabto illaa sanadka soo socda, taas oo uu sheegay inay ka dhigan tahay in dadku lumiyeen ishii dhaqaale ee ugu muhiimsaneyd noloshooda.

The post Daad burburiyay gododka cusbada laga qodo oo saameeyay xoogsatada gobolka Afdheer appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxay ka mid tahay haween danyar ah oo aan tiro koob dhab ah laga hayn, kuwaas oo dadka ka adeegta dukaamada raashinka, khudaarta iyo dharka u qaada alaabaha culus, iyagoo kula heshiiya lacag marba in ah. Waxay sheegtay in shaqadan ay u noqotay fursad muhiim ah.

Waa mid adag oo daal iyo dhabar xanuun leh, balse taasi kama joojiso, maaddaama ay tahay meesha kali ah ee ay carruurteeda raashin uga hesho. Maalmaha qaar waxay dhowr mar oo kala duwan qaadaa culays gaaraya 50 kiilo, taas oo dakhligeeda kordhisa.

“Waxaan ahay hooyo ilmaheeda u shaqaysata oo maalin kasta u soo xamaasha. Dabka waa shidanaa oo nagama damo, laakiin dhaale badan ma ahan. Ilmaha joogto ayaan uga biishaa, cidna ma tuugsado dhididkayga ayay ii cunaan carruurtayda.”

Faadumo ayaa sheegtay in uusan jirin qof kale oo qoyskeeda u shaqeeya. Ninkeeda oo da’ ah wuxuu muddo dheer dhul-yaalla u yahay cudurka sonkorta. Lacagta ay shaqayso ayay qayb ugu iibisaa daawooyin kaalmo ah oo uu u baahan yahay markasta.

Arintaas ayaa sababtay in ay soo xamaasho. Waxay sheegtay in maalmaha qaar ay dadka ka hesho wax ka badan intii ay kula heshiisay, taas oo fursad kale u noqota.

Haweenaydan ayaa tilmaamtay in shaqadaan ka hor ay noloshu ku adkayd, balse ay hadda isbeddel dareemayso.

Waxay joogto u raadin jirtay dhar dhaqid ay ka heli jirtay ugu badnaan hal dollar oo aan waxba u goyn jirin, ama faro marnaan ayay ku soo noqon jirtay.

“Magaalada ayaan soo dhex wareegi jiray marmar dhar yar ayaan dhaqi jiray mar caagag ayaan aruurin jiray oo sii iibin jiray wax badana igama soo galayn, laakiin hadda dadka ayaaba mar ku siinaya wax ka badan intii heshiiska.”

Faadumo ayaa sheegtay in ku dhawaad shan bil oo ay shaqadaan waddo ay si wanaagsan ula qabsatay. Waxay heshaa macaamiil cusub oo ay alaabta u gayso guryahooda ama meelo suuqa ka baxsan oo ay gaadiid ka sii raacaan.

Waxaa geeyay haween uga horreeyay oo la degan degamada Garas-baalley ee magaalada Muqdisho. Waxay xustay in uu kala duwnaansho weyn u dhexeeyo markii ay billaabaysay iyo hadda. Danbiisha ay ku shaqaysato waa lagu caawiyay, taas oo u baajisay qarashkii ay ku gadan lahay.

Shaqada waxay billowdaa labo saac maalin kasta, waxayna ka soo baxdaa shanta galabnimo, waxaana ka baxa $1 oo nooli ah. Guriga ay degan yihiin malahan biyo.

Waxay joogto uga iibsadaan ceel gaar loo leeyahay uu u jira 20 daqiiqo oo socod ah. Horraan waxay isku celcelin jireen 10 liitar oo ay darku ku caawiyaan.

“Biyaha lacagteena ayaan ku gadanaa oo tuubo nooguma jirto. Ceelka ayaan u lugeeyaa oo halkii jirigaan waxaa la iga siiyaa kun shilin Soomaali ah. Qoys weyn ayaan nahay waxaa nagu filan biyo badan. Dhar markii la dhaqayo illaa 8 jirigaan ayaan iibsannaa. Haddii aan lacag waayo waa ka soo daynsadaa markaan soo xamaasho ayaan dib isaga bixiyaa.”

Faadumo ayaa sheegtay in bishii Fabraayo ay dugsi gaysay 4 carruurteed ah oo markii hore ay dhaqaale xumadu ka hor taagnayd. Waxay isku darkooda ka dhiibtaa $12.

Qoyskeeda waxay Muqdisho yimaadeen 2023, markii beer ay ku lahaayeen miyiga magaalada Marka ay ka nacfi beeshay. Waxay ku nool yihiin xaafadaha danyarta ee Garas-baaalley.

Dad ehelkeeda ah ayaa ku caawiyay labo qol oo jiingad ah oo ay gabaadsadeen.

Haweenkan waxay shaqooyinka xamaalku u noqodeen fursad dahabi ah, maaddaama ay qoysaskooda cunno u heleen.

Raaxo Xasan Maxamed waxay sheegtay in tan iyo bishii Janaayo aysan ka walwalin cunnada, biyaha iyo baahiyaha kale ee reerkeeda. Dukaamo raashin oo Bakaaraha ku yaalla ayay macaamiishood u qaada waxyaabo kala duwan.

Waxaa ka soo gasha maalinkii $3.5 illaa $4 oo ay uga soo kabteen nolol xumo ay wajahayeen, taas oo u noqotay il dhaqaale iyo meel ay ku tashato si carruurteeda ay raashin ugu hesho.

Qoyskeeda oo 11 qof ah ayaa yaryaraysta wixii ay soo shaqayso.

“Labo mar ayaan karsanaa wixii habeenkii haray ayay subaxdii cunayaan. In aan carruurtayda dabka u shiday oo aysan reeraha tuugsanayn wax weyn ayay iiga dhigan tahay.”

 Raaxo ayaa sheegtay in ay ku filnaatay baahiyha carruurteeda saddexdii bil ee ugu danbaysay, kuwaas oo markii hore ku adkaa, maaddaama qoysku uu kaligeed ku tiirsan yahay.

Ninkeeda beeraha ka shaqayn jiray ayay sheegtay in uu baaga-muudo yahay tan iyo markii ay yimadeen. Dhowr mar oo shaqooyin xamaal ah uu raadshay ayuu ku hungoobay.

Haweenaydaan ayaa xustay in ay ku adkaatay fahamka shaqada markii hore ee ay ku cusbayd, balse dadaal ay samaysay ayaa u suuragaliyay in ay la qabsato. Waxay qoyskeeda ka saartay caqabad dhanka biyaha ah oo haysay.

Maalin kasta waxay u iibisaa 4 jirigaan oo ay dhaqaalaystaan si aysan uga dhamaanm, kuwaas oo aysan awoodi jirin horraan. Waxay ku faraxsan tahay in ay qoyskeeda maaraysay, carruurteedana ay waxbarasho gaysay.

“Wixii ilaahay iga siiyo ayaan ka helaa. Kayd lagama dhigi karo, laakiin dharka ilmaha waa ka helaa, saddex cunug ayaa dugsi ii dhigta bishii $6 ayaan ka bixiyaa.”

Raaxo waxay qoyskeedu ku nool yihiin buul maryo iyo geedo la isku geeyay ka samaysan oo uga dhisan xero barakac oo degmada Garas-baalley ku taalla tan iyo bartamihii bishii December sanadkii hore, markaas oo ay magaalada Muqdisho yimaadeen.

Dagaal u dhexeeya ciidanka dowlada iyo Shabaab ayay uga soo barakaceen duleedka degmada Qoryooley ee gobolka Shabeelaha hoose oo beeralay ay ku ahayeen. Colaadda ayaa ugu darsantay iyagoo horay u wajahayay saamaynta roob la’aanta.

Dhanka kale Barwaaqo Cusmaan Maxamed oo ka mid ah haweenka qoysaskooda xamaalka ka biila ayaa Raadiyow Ergo u sheegtay in ay masruuf joogto ah u hesho carruurteeda oo 6 ah. Alaabaha loo dhiibto oo kiilooyin badan ah ayay sheegtay in ay ku qasban tahay, maaddaama aysan doorasho kale haysan.

“Markaan baadiye ka imaanay qof daris ah ayaan dhahay meel laga shaqeeyo I gee oo Bakaaraha I keenay. Waxaan qaadaa illa konton kiilo ama labaatanle yaanyo ah meelo kala duwan ayaan geeyaa.”

Barwaaqo oo 37 jir ah ayaa sheegtay in ay tahay markii ugu horaysay oo xamaal ay ka shaqayso. Maalmaha qaar waxay aadaa dhar dhaqid ay ka soo hesho $4, taas oo dakhligeeda kordhisa. Toddobaadkii waxay heshaa $20 illaa $25 oo u kaafisay baahiyaha rerkeeda.

 Qoyskeedu waxay bishii November ee sanadkii hore ka soo barakaceen miyiga degmada Afgooye, markii ay isku raacday saamaynta roob yarida iyo dagaallada deegaanka ka dhacay.

Abaaraha iyo colaadaha ayaa horseeday in qoysas badan ay waayaan ilihii dhaqaalaha ee ay ku tiirsanaayeen.

Xaaladahan isbiirsaday waxay muujiyeen adkaysiga iyo dadaalka haween Soomaaliyeed oo markasta laf dhabar u ah qoysaskooda. Waxay u bareereen shaqooyin adag si aysan gaajo ugu joogin carruurtoodu.

The post Haween shaqooyin adag ka qabta Muqdisho oo maareeyay nolosha qoysaskooda appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Dalaggan oo iskugu jira khudaar iyo raashin waxay qoyskiisa uga baxeen baahidii cunno xumo, waxaana uu gaaray isku-filnaan dhaqaale. Beertiisa oo 6 hiktar ah ayaa heshay bishii Janaayo ee sanadkan abuur iyo waraabin joogto ah.

Wuxuu ka mid yahay 1,440 qoys oo ka soo kabanaya xaalad nolol xumo, taas oo ay sabab u ahayd biyo la’aanta beeraha oo hadda meesha ka baxday, markii ay ka faa’iideysteen soolarka koronto siiya bam biyaha ka soo jiida webiga.

Waxaa ku taageertay soolarka oo 72 xabbo ah, tuubooyin iyo bamka hay’adda Wardi.Cabdiraxmaan waxaa uga soo xarootay dalagga beertiisa labadii toddobaad ee u danbeeyay $1,500.

Shan boqol oo ka mid ah wuxuu iskaga bixiyay dayn, halka inta kale ay ku naaloonayaan qoyskiisa oo 6 ah, kuwaas oo joogto u hela cunno ku filan iyo waxbarasho.

“Saddexda waqti inta ay cunnaan ayay waliba ka haraysa. Arrad tirkoodii, cunnadooda, daawadoodii, iskuulkoodii iyo dugsiga waxa oo dhan oo u dhan yihiin hadda. Markii hore waxyaabo badan ayaa dayn lagu soo qaadayay, dugsiguna dayn baa lagu dhiganayay, laakiin sidii solarka loo helay waxyaabo badan baa isbeddelkay.”

Dalagga uu beertay ayuu tilmaamay in ay u badan yihiin raashin gaar ahaan galley, taas oo suuqa qiimo sare ka joogta, sidoo kalana ah nooca dalagga la kaydin karo si loo isticmaalo bilo ama sanado kaddib.

Wuxuu qorsheeyay in uu ka sii gaashaanto xaaladdii uu la kulmay horrayntii sanadkii 2022, markaas oo matoor la’aan ku dhacday ay horseedday tacab la’aan uu wajahay iyo duruuf nolol xumo oo u raacday.

“Galleyda labo fuusto ayaan kaydiyay. Fuusto waan gatay, digirtana hal fuusto ayay ahayd. Barbaan gatay way ii taallaa. Barbanooniga, ansalaatada, kabsartii, xitaa bocorkii iyo yaanyadii kuli waan gatay. Digirtii qaybtii ii hartay way ii taallaa. Gallayda qaybtii ii hartay way ii taalla. Waan cunayaa.”

Wuxuu sheegay in dalagyo hor leh, kuwaas oo u badan khudaar uu billaabay toddobaadkan in uu mar kale goosto, taas oo rajo hor leh u abuursa qoyskiisa iyo 2 shaqaale ah oo min $5 ku shaqeeya maalintii.

Wuxuu xusay in dhaqaalaha beertiisa uu ka helay uu u qoondeeyay dhowr dhinac, sida maal-galin iyo kaydin. $300 ka mid ah lacagta uu helay wuxuu ku gatay 5 ari ah, kuwaas ku nool balka laga guro beerta.

Wuxuu rajaynayaa in uu noqdo xoolo-dhaqato beeraley si uu u helo il-kale oo dhaqaale uu ka soo galo. Ninkan oo 45 ayaa sheegay dhibaatooyin xanuun badan uu ka soo maray isku halaynta beerta kaliya.

Intaas wuxuu ku daray in nidaamka koronto ee loo hirgaliyay in uu meesha ka saaray niyad xumadii uu ku hayeen ciladaha matoorka iyo shidaalka qaaliga ah oo meesha ka saari jiray in lagu tashado beerta.

“Maalin walba qayb baan waraabiyaa. Mar basha ayaa waraabiyaa, ansalaato ayaan waraabiyaa, babay baan waraabiyaa, bocorkan waraabiyaa. Qayb marka aad maanta waraabiso labo bari ama saddex bari bay joogaysaa, hadana waa la waraabinaa ama waa la falayaa. Markaas kadib ayaan la waraabinaa.

Wuxuu sheegay in ay ka haqab-beeleen helidda biyaha ay ku waraabsadaan beerto oo cadad gaar ah aan lahayn, si la mid ah markii matoorka uu haystay, maaddama shidaalka uu xadidayay biyaha badan.

Beeraleyda laga taageeray waraabka beerahooda intooda badan dhowr sano waxba ma beeran sida lamid ah Maxamuud oo dulsaar ku ahaa ehelkiisa inkasta oo hadda uu ka madax-bannanaaday.

Beerahooda waxay u jiraan webiga 500 oo mitir. Matoorka biyaha ka soo jiida webiga wuxuu ahaa xalka kaliya, balse saamaynta qiimaha shidaalka iyo matoorrada ka halaabay ayaa caqabad ku noqday.

Barnaamijka loogu hirgaliyay soolarka korontada laga dhaliyo ay beeraha u waraabiso ayaa ku kacaya $80,000 sida ay sheegtay wasaaradda beeraha Jubbaland oo howl-galkan fulisay.

Amina Cabdullaahi Buule oo mashruucan uga faa’iideystay beer oo 9 hiktar ah. Waxay labadii bil ee u danbeeyay ka heshay dalagyo u soo go’ay $2,300. Lacagtaas ayay sheegtay in 2 qayb ay u qoondaysay.

Kun iyo labo boqol oo ka mid ah waxay ku dhisatay guri labo qol ka Fagaas ah ka kooban, balbalo, jiko iyo musqul. Qaybta soo hartay waxaa cunno joogto ah ay ugu iibisaa qoyskeeda oo ka kooban 12.

“30 loor oo galley ah ayaan ka hellay. Galleydii markii ay qaaliyowday ayaan gatay, waxaana ay ii noqotay $1,000, bal ayaan abuuray waxaan ku gaday $900. Yaanyadda ma badnayn $400 ayaan ka helay.”

Waxay sheegtay in aysan tacban beerta tan iyo sanadkii 2022 roob yari ka jirtay deegaanka awgeed. Beerteeda waxaa ay webiga u jirtaa laba boqol oo talaabo oo kaliya.

Nolasha qoyskeeda waxaa ay ku maarayn jirtay shaqo dhismaha guryaha oo ay ka qaban jirtay deegaanka Buula-guduud, taas oo maalin dhaaf ay uga heli jirtay $3 oo aan ku filnayn qoyska.

Waxay tilmaamtay in noloshu ay cariiri ku ahayd, isla markaana shaqada oo adkayd aysan dabooli jirin lacagta ay ka helaysay baahiyaha qoyska. Dhibaatadaas ayay xustay in hadda ay ka soo gudubtay.

Carruurteeda oo siddeed ah ayaa sheegtay in ay joogto u helaan cunno saddex waqti ay karsadaan maalintii. Waxay u badan tahay dalagga beerta ka soo go’ay oo quud u ah, baahidiina ay kaga bexeen.

“Saddexda waqti waan u helaa hadda. Ilmaha cuntadooda way iska karsadaan. Waxay ka timaadaa beerta siada galley, cambuulo iyo sidoo kale baastada, bariiska iyo hilibka oo aan helno intaba waan helnaa. Alxamdulilaah.”

Soolarka dabka siiya bamka waraabiya beeraha qoysaskan waxaa laga faa’iideystaa maalin walba shan saac oo ka mid ah. Arrintan waxaa looga golleeyay in la kaydiyo energy badan si xilliga daruuhu jiraan loo isticmaalo sida uu sheegay guddoomiyaha Buulo-gaduud Maxamed Cabdullaahi Cumar.

Wuxuu xusay in mashruucan uu horseeday kobac dhaqaale oo deegaanka laga dareemayo, maaddama dalagga soo go’ay uu abuuray xoogsato badan ay shaqo abuur ka heleen, halka suuqyadana raashinka iyo khudaarta isbeddel dhaqaale laga helay.

“Dadkii iyaga oo aan la dhihin shidaal keena oo matoor ku shubta ayaa la leeyahay nin walbow kaalay beerta waraabso. Way caawisay middaas iyada ah. Dad markii hore aan hawo ka hayn beer ayaa hadda hungiri ka galay oo shaqaysanaya oo subax walba beeraha ku kallahaya.”

Caqabadaha haysta beeraley badan ayaa ah biyo yarida ka jirta deegaannadooda, taas oo ka hor istaagtay in ay fashaan beeraha si ay uga baxaan nolol xumada.

The post Beeraleyda Jubbaland oo ka baxay nolol xumo markii laga caawiyay waraabinta beerahooda appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waa xaalad ka dhalatay markii horaantii sanadkan laga jartay raashiin iyo gunno lacageed oo ahaa isha kaliya ee dhaqaale.

Dadkan ayaa sheegay inaysan haysan waxay dabka ku shitaan iyo shaqo ay ku maareeyaan noloshooda.

Maamulka xeryaha qaxootiga ayaa Radio Ergo u sheegay in go’aanka looga jaray gargaarka uu la xiriiro inaysan qaxooti aheyn oo ay yihiin dad Kenyaan ah.

Waxay ku tilmaameen musiibo mugdi galisay noloshooda, taas oo laga goostay iyagoo aan lag war-galin kaalmadii ay siin jirtay hay’adda WFP ee istaagtay.

Cabdullaahi Yaasiin Warsame oo qoyskiisu uu ku jiro kuwa gargaarka laga joojiyay ayaa xusay inaysan waligood noqon Kenyan, balse laga jartay gargaarkii ay qaadan jireen sabab la’aan.

Qoyskiisa oo ka kooban 13 qof ayuu tilmaamay inay wajahayaan nolol hubanti la’aan ah oo uusan ogeyn goorta ay ka baxayaan.

“Murug badan buu nagu keenay raashinka waa u baahanahay. Kaarkii waa u baahanay, ilaahay baan u deganahaye waxaan u deganahayba gaarkuu ahaa. Wax ganacsi ah iyo wax dal iyo debed iiga imaanayay ma jirin.”

Cabdullaahi ayaa xusay inay u joogaan 10 carruur ah oo aan wali qaan-gaarin iyo hooyadii oo ah waayeel naafo ah oo la nool cudurada macaanka iyo dhiig-karka.

Wuxuu noloshooda ku maareyn jiray 110-kiilo bariis ah, 40 kiilo oo digir ah iyo 15 liiter oo saliid ah iyo gunno lacageed oo ah $43 oo ay heli jireen labadii biloodba mar.

Wuxuu tilmaamay in qiimeyn lagu sameeyay qoyskiisa sanadkii hore in loo aqoonsaday qoys nugul oo aan ka marmin raashinka deeqda ah.

Bishii Feberaayo ee sanadkan ayaa laga jartay xilli lagu daray liiska dad haysta dhalashada Kenya oo aan xaq u laheyn inay qaataan kaalmada.

Wuxuu beeniyay intaasi ay jirto. Wuxuu sheegay in carruurtiisu aysan wali gaarin da’da qaan-gaarka ee sharciga Kenya lagu qaato, isaga, xaaskiisa iyo hooyadii oo la nool.

Wuxuu intaas ku daray in qoyskiisa oo ballaaran ay maanta gacan hoorsadaan xaqooti aan wax badan tari karin, maadaama ay yihiin dad aan ku filneyntooda.

“Habeenada qaar waxaa dhacda in aanba dabka waxba loo saarin oo hore ayayba noogu dhacdday oo caawadan in ay dhacdo ayaa laga yaabaa, waayo wax raashin ah nooma yaalo.”

Ninkan oo ah 42 jir ayaa xusay inuu qabto shaqo waardi ah oo ah ilaalinta goobo ganacsi. Wuxuu bishii ku qaataa $60.

Wuxuu sheegay inuu yahay dhaqaale yar oo xataa aan ku filneyn iidaanka reerka iyo waxbarashada 5 carruur ah oo dhigta dug Qur’aan, kuwaas oo uu awoodi waayay inuu ka bixiyo $35 oo uu ka dhiibi jiray bishii.

Cabdullaahi ayaa tilmaamay in tan iyo markii laga joojiyay gargaarka uu ku noq noqonayo xarumihii uu kaalmada ka qaadan jiray.

Ma helin jawaab rajo galisa, balse wuxuu dadaal ugu jiraa sidii uu hay’adaha ku shaqada leh ugu qancin lahaa in dib loogu billaabo xuquuqdii laga joojiyay.

“Hay’adihii xaaladeena u xil saarnaa illaa iyo hadda waxba kama hayno. Waan orodnaa aniga oo ku noqnoqnay xafiisyada, balse albaabadii ayaaba galitaankoodii adkaaday. Raashiin la’aan ayaan ka cabaneynaa. Kaarkii aan ku tiirsaneyn waxaaba la leeyahay sistemka waa laga saaray, sababtana ma garaneyno.”

Qoyska Cabdullaahi ayaa sanadkii 1994, colaad uga soo qaxay miyiga gobolka Jubada Hoose oo ay ku dhaqanayeen xoolo ay hadda ka faro-maran yihiin.

Dad gaaraya 39,000 oo qof ayaa bishii labaad ee sanadkan laga jaray gargaar ay qaadan jireen, sida ay Radio Ergo u xaqiijisay laanta dowladda Kenya u qaabilsan qaxootiga.

Go’aankan ayaa ah mid daba socday tallaabooyin horay loogu dhimay kaalmada raashiinka iyo lacagta ah ee la siin jiray boqollaal kun oo qaxooti ah oo ku nool xeryaha Dhadhaab.

Dadku ma ahan kuwo ka sii baaraan degay xaaladan taabatay noloshooda, walina aysan xal u helin.

Qoysaska qaxootiga ah ee la dhibaatoonaya gargaarka laga jartay waxaa ku jira kuwa si toos ah ugu lug yeeshay qaadashada sharciga Kenya.

Abshiro Aadan Ibraahin waa qaxooti sharciga Kenya qaadatay sanadkii 2025, kadib 32 sano oo ay ku noolayd xeryaha qaxootiga.

Hore kama dareemin saamaynta oo ku dhowaad hal sano ayay qaadanaysay gargaarka, laakiin wax walba waxay is bedeleen bishii Febraayo ee sanadkan oo qoys keeda oo siddeed ah laga joojiyay 100 kiiilo oo raashiin ah, 16 liiter oo saliid ah iyo $30 oo ay qaadan jireen labadii bilba mar.

“Xaaladeenna guud aad bay u xun tahay waa garan kartaa qoys siddeed qof ah oo raashinkii laga gooyay. Gabar xaafadda dagan ayaa isoo ururiya 15-kiilo bariis ah iyo saliid.”

Abshiro ayaa tilmaantay in qoyskeeda oo ay ku jiraan 5 carruur ah oo ayeeyo ay u tahay ay ku xuquuq beeleen sharciga Kenya oo u jeedada ay u qaadatay aheyd inay ku hesho shaqo ay ku kabto qoyska.

Bishii July 2025 ayay Nairobi u raadisay shaqo, iyadoo rumaysnayd inay uga fursad fiicnayd xeryaha qaxootiga, balse 30 casho kadib ayay ka soo noqotay iyadoo aan waxba soo helin.

Tallaabadii ay qaaday waa mid ku noqotay caqabad aysan xallin karin, dibna aysan uga noqon karin.

Waxay ka qoomameyneysaa in carruurtii ay dartood u qaadatay sharciga si ay u koriso ay sabab u noqotay inay waayeen xaquuqdii joogtada ahayd ee ay ku tiirsanaayeen.

 “Caqli la’aan ayaa ii gaysay sharicga Kenya umana malaynayn in kaarku sidaa u xumaanayo. Danta igu kaliftay waa shantaas carruurta ah ee la igu dayriyay oo aan qaraabo lahayn. Kama maarmi karno kaalmada qaxootiga.”

Abshiro oo 50 jir ah ayaa sanadkii 1992, amni darro uga soo qaxday deegaanka Sanguuni oo hoos taga magaalada Kismaayo ee gobolka Jubada Hoose.  Waxay noloshoodu ku tiirsaneyd tacabka beer afar higtar oo ay leedahay.

Khaliif Dhuubow Jeelle oo ah guddoomiyaha xerada Xagardheer ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in guddoomiyaasha xeryaha Dhadhaab iyo guddi ka socda qaxootiga ay marar badan ku noqdeen xafiisyada wax ka qaban kara xaaladan, balse aysan ka helin jawaab wax badasha.

Dadka ayuu xusay inay yihiin kuwo nugul oo aan adkeysan karin, kana maarmin in la taakuleeyo.

 “Xaaladda dadkaasi aad ayay u xuntahay oo dhibaato badan ayay qabaan sababta oo ah xeryaha qaxootiga waxaa loo joogay waa raashin iyo nabad gelyo uun haddii raashinkii la waayay in dhibaato jirto qofna kama dadna. Macluul baa jirta. Haddii la baaro waa hubaal in la arkayo dad ay macaluuli hayso.”

Saddexdii sano ee la soo dhaafay waxaa la dhimay raashiinka iyo lacago ay iidaan ku gataan oo ah waxa ugu muhiimsan noloshooda, halka dadka qaar laga jaray. Arimahan waa kuwo ay hay’aduhu la xiriiriyeen dhaqaalaha oo yaraaday.

The post Nolol xumo ka dhalatay qaxootiga Dhadhaab oo laga jartay gunno gargaar oo la siin jiray appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Qoysaskan oo ah beeralay ayaa ku qasbanaaday inay barakacaan markii dab la qabadsiiyay beero ay noloshoodu ku tiirsanayd iyo guryihii ay deganaayeen. Qasiido Nuur Xasan waxay cunno, biyo iyo hoyba u la’dahay carruurteeda oo sagaal ah oo ay kula biirtay xerada Kuusow ee duleedka magaalada Baydhabo.

Ma helin wax caawinaad ah oo ku filan. Dadka xerada horay u daganaa hadba qoyskii dabka shita ayay ka codsataa inay siiyaan raashin bisil iyaga oo iskugu soo dardara wax aan ku filnayn ilmaheeda hal waqti.

“Dhibaatadii ugu xumeyd ayaa i haysata; baco onkor mahaysanno gogoshii waa la iga soo gubay, sariirihii waa la iga soo gubey. Markii hore inta colaadan aysan bilaaban nolosheyda wAy fiicnayd. Wixii hore beerta iigu baxay oo keyd ah ayaan cunaynay.”

Qasiido cunno xumada waxaa u dheer hoy la’aan. Waxay carruurteeda ku haysaa meel bannaan xilli roobabka gu’gu ka curteen gobolka. Waxay tilmaamtay in xaaladdahaas is biirsaday ay sababeen in saddex carruurteeda ah ay soo ridato qandho aysan u helin dhakgtar u faahfaahiya waxay tahay.

Waxay u sababaysay in xerada ay ka jirto kaneeco badan aysan haysan meel ay ka galaan. Waxay tilmaamtay in xaaladdoodu ay ka sii darayso aysanna hayn wax ay ku dabiibto taas oo culayska ku sii kordhinaysa. Goobaha caafimaadka oo inta badan lacag ah ayay xustay in aysan hayn qarash ay ku gayso.

Qoyska haweenaydan oo ku tiirsanaa beer saddex hekter ah oo ay ku lahaayeen deegaanka Kurji oo ay deganaayeen iyo saddex kayd oo raashin ah ayaa laga gubay.

Waxay tilmaantay in dagaalku uu ku soo aaday xilli ay beerteeda gelisay abuurkii ugu badnaa ka dib saddex sano oo roob yari jirtay darteed aysan waxba tacban. Waxay hadda heshay roobkii ugu horreeyay balse rajaddaas ayaa meesha ka baxday markii ay ku qasbanaatay inay iskaga soo cararto.

“Welwelka hadda beertii ayaa iigu weyn. Beerteyda oo hadda abuurkeeda bannaanka yaallo wax lagu oodana lahayn ilaa iyo haddana colaadii ay socoto meel aan wax ka qabtana aanan hayn. Carruurtna beertay ku tiirsanaayeen intee la’adaa? Sidee looga bixi doonaa ayaa i haysata?.”

Beerta Qasiido waxay ku tabacday dalag iskugu jira qudaar iyo raashin. Waxay filaysay in haddii ay roob fiican hesho ay kaga soo go’ayaan dalag ku kacaya ku dhawaad saddex kun oo dollar markay suuq gayso.

In filashadaas ay ku hungowday waxa u dheer dayn dhan $600 oo ku gashay tacbidda beerta. Daynta lagu leeyahay intaas kuma eka waxaa jira $1,200 oo ay raashin uga qaaday dukaanno deegaanka ku yaalla labadii sano ee la soo dhaafay oo beertu tacab la’aan ahayd.

Qasiido oo keligeed korisa carruurta oo lagu furay aanna lagu daryeelin ayaa sheegtay in colaaddu ay u raacday xilli ay horay noloshooda saamayn taban ugu yeelatay roob yarida soo laalaabatay. Waxay xustay inaysan hayn qorshe ay qoyskeeda uga saari karto nolol xumada ay ku jiraan.

Dhamaan qoysaska ka soo barakacay deegaannada colaaddu gaartay ayaa si isku mid ah u wajahaya nolol xumada. Xaawo Cali Aadan waxay sheegtay in qoyskeeda 12 qof ah ay ku adag tahay inay helaan wax ay hal mar cunaan tan iyo tobankii bishii hore oo ay ka soo barakaceen deegaanka Kuusow.

Haweenaydan oo ah 43 jir ayaa sheegtay in markii ugu horraysay nolosheeda ay dantu ku qasabtay in ilmaheeda ay ku masruufto wax ay dawarsi ku soo hesho. Arrintaas ayay ku qasbanaatay markii dab laga qabadsiiyay aqal ay deganeyd, agabkii yaallay iyo beer afar hektar ah oo noloshoodu ku tiirsanayd.

“Markii colaada billaabatay wax la’aan ayaan noqonay. Hadda markii aan halkan imaaday wixii walaalaha isoo siiyaan ayaan halmar ukarinaa intaas ayey cunayaan oo aan deeqin. Nolosha aan ku jiro aad ayaan ugu dhibaataysannahay.”

Dhanka kale, waxay dadka xerada degan oo dhan la wadaagaan biyo yari xooggan oo xerada ka jirta. Waxay biyaha garab uga doontaan ceel riig ah oo u jira qiyaastii 3 km. Waxay tilmaamtay in fogaanta ay u dheertahay biyaha oo halkii jirgaan la siiyo shan kun oo shilin Soomaali ah taas oo aysan awoodin.

Waxay ku qasbanaatay in dadka iibsan kara ay ka barido. Maalinta dhan waxay heshaa ugu badnaan 10 liitar oo aan cabbis xitaa ugu filnayn qoyskeeda oo badan darteed.

“Culaysyada hadda i haysto waxaa weyaan biyo iyo baad la’aan lama noolan karo ayaga ayaan aad uga baahanahay iyo nolosha. Hoy, jirgaaman biyaha aan ku shubto iyo lacag wax aan ku gato ayaan u baahnahay. Wax aan haysto malahan dharkii aan xiranayay waa la iga soo gubey.”

Xaawo oo xerada Kuusow oo ay ku sugan tahay ku timid safar lug ah oo ay ku soo jartay masaafo dhan 40 km oo dhaxaysa Baydhabo iyo deegaankeeda ayaa sheegtay inay naawilaysay inay xerada ka heli doonto nolol dhaanta midday ka timid, balse ma helin.

Nolol xumada waxaa u dheer qasaaraha ay kala kulmayso beerteeda. Waxaa laga soo barakiciyay xilli ay saartay abuur ay ku qarash-garaysay $1,500. Waxay naawilaysay in haddii ay roob badan hesho ay ka faa’iiddo ugu yaraan $3,000. Balse rajadaas ayaa hadda noqotay mid dhicisowday.

Dhanka kale, waxay xustay inay adkaan doonto in ay dib ugu laabato deegaankooda xitaa haddii colaadda la xalliyo. Sababta ugu wayn waa in la gubay beerta oo hadda u baahan in dib loo soo billaabo hawsheeda. Saygeeda oo ah waayeel ayaan qayb ka qaadan karin hawshaas waana sababta keentay niyo-jabkeeda.

Qoysaskan oo horay saamaynta roob yarida kala sinnaa beeralayda gobolada Bakool iyo Bay oo aan labo sano wax wayn beeran ayay xaaladdan ku qasabtay barakaca, markii ay meesha ka baxeen beerihii ay u shin tirinayeen.

Guddi maamulka degmada Bardaale ay u xilsaareen tirakoobka dadkan ayaa sheegay in colaadda ay ka barakaceen in ka badan 2,500 oo qoys. Maxamed macalin Mintaan oo ah guddoomiyaha guddigaas ayaa sheegay in colaadda oo socota labo bil oo xiriir ah darteed weli ay dadku sii barakacayaan ayna ku fidayso deeganno hor leh.

Wuxuu ka dayriyay xaaladda dadka oo uu sheegay in ay ka sii darayso aysanna helin wax gargaar ah illaa iyo hadda sida ay ku ogaadeen inta ay xog aruurinta samaynayaeen.

Samaynta colaaddaha u dhaxeeya qabiilada Soomaalida ee sii kordhaya ayaa saamayn xooggan ku yeesha sanad kasta kummannaan qoys oo ku waaya kaabayaashooda dhaqaale taas oo gaarsiisa saamayn ay adag tahay in ay ka soo kantaan.

The post Qoysas nolol xumo ku wajahaya Baydhabo markii laga gubay beero iyo kayd raashin appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.