Waa arin ay maaro u waayeen wax ka qabashadeeda ayaa sidoo kale saamaysay nacfigii ay ka helayeen xoolaha.

Faadumo Geelle Cabdi oo ka mid ah dadka ay xaaladan haysto ayaa sheegtay in miyigii ay ku dhaqan jireen xoolaha uu ka yaraaday daaqii iyo ilihii biyaha.

Bacda iyo qashinka kale ee lagu soo fogeeyo daafaha magaalada ayaa qabsaday dhulkii daaqa lahaa, kaas caqabad ku noqday reer-guuraaga.

Waxay xustay in 29 ari ah ay uga dhinteen bac ay cuneen, tan iyo bishii may ee sanadkan.

Labo bil ka hor dhaqtar deegaanka ah ayay tilmaamtay in qalliin badbaado ah oo uu ku sameeyay 7 neef uu uga saaray bac ay cuneen oo 148 kiilo ah. Waxaa uga baxay qarash gaaraya $55.

Caqabadahan ayay xustay inay yareeyeen taranka, cadkii iyo caanihii ay ka heli jirtay xoolaha. Faadumo ayaa sheegtay in halista bacdu ay ku dhalisay in xoolaha ay ka ilaaliso inay u foofaan bannaanka.

Xero ku taalla gurigeeda ayay ku quudisaa, balse tani waa mid u baahan qarash joogta ah oo helitaankiisu uu ku adag yahay.

“Waxa yar ee hadda aan ka lisayay ee aad arkeyseen waa kuwa xerada aan ku celinayo oo bacda ka dhowreyo. Duur uma ka xeyn karno bacdii ayaa cunno noqotay.”

Masago, qamadi iyo buunsho uu qiimahoodu yahay $400 ayay sheegtay in bil walba ay soo gaddo oo ay ku quudiso, maadama ay ka joojisay in bannaanka ay daaq u doontaan.

Waloow ay maareysay khatartii bacda, waxaa ku adag inay hesho qarashka ku baxaya quudinta oo ay tilmaamtay inuu ka badan yahay dakhliga ka soo gala xoolaha oo maalinkii ah afar liitar oo caano ah, una dhigma $10.

Arintaasi waxay sababtay in lagu yeesho deyn gaareysa $400. Mararka qaar oo lacagtu badato ayay xustay inay gaddo dhowr neef, si ay iskaga yareyso.

“Waxaan hayaa 67 neef oo ido iyo ari cad ah. Xerada ayuu ku xabisan yahay, maadama wax ku filan aanan u heli Karin. Bacda in nalaga qabto oo la xanibo ayaan ka codsanayaa cid kasta oo awoodeeda leh.”

Faadumo, waa 60 jir. Markii hore waxay magaalada ku iibin jirtay caanaha miyiga laga keeno, balse abaaraha oo sababay inay yaraadaan reer miyigii caanaha keeni jiray ayaa ku dhalisay in iyadu isku badasho xoolo dhaqato deggan magaalada.

Waa hooyo kaligeed korisa siddeed carruur ah oo ayeeyo ay u tahay, ayna dhaleen ubadkeeda oo reer guuraa ah.

Afar ayaa iskuul dhigta oo bishii ay ka dhiibtaa konton Doollar. Xooluhu waa isha kaliya dhaqaale ee qoyskeedu uu ku tiirsan yahay. Qarashka uga baxa xoolaha guri joogga ah ayaa ka badan midka reerka.

“Wii iima shaqeeyo, gabadhna ima shaqeyso, oday ima shaqeyo. Hadda waa kaas arigaas waa nool yahay uun. Deyn islaameed ayaan ku daldalaa.”

Saameynta isbedelka cimilada oo sanooyinkii dambe noqotay mid togan oo joogta ah, abaaro soo noqnoqday iyo daaqii iyo biyihii oo yaraaday waxay sababeen in xoolo dhaqatadu ay ka fogaadaan magaalooyinka oo ay u hayaamaan miyi fog si calaf ay ugu helaan xoolaha.

Arintaas waxay ku dhalisay dadka magaalada deggan inay billaabaan dhaqashada xoolaha, si ay u helaan cadkii iyo caanihii uga imaan jiray xoolo dhaqatada ay ragaadiyeen caqabadaha is biirsaday.

Dr Ibraahim Daahir Cismaan oo bartay cilmiga xannaanada xoolaha oo sameeyay xog uruurin shaqsi ah ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in dadka ku nool Guriceel ay 75% yihiin xoolo dhaqato.

Wuxuu tilmaamay in taasi aysan ka dhigneyn in isku filnaasho ay ka gaareen nacfiga laga helo xoolaha. Wuxuu sheegay inaysan badi u helin xoolaha quudin ku filan roob la’aan iyo dhaqaale xumo darteed.

Wuxuu sheegay in qiimeyn uu sameeyay uu ku ogaaday in celcelis ay bil walba u dhintaan bac ay cuneen 3000 kun oo neef. Xoolaha magaalada lagu dhaqdo ayuu xusay inay wajahayaan halis uga imaaneysa bacda oo taalla meel walba.

“Waxaan xasuustaa hadda ka hor nin ay 30 neef Ido ah oo maagalada ku xareysan wuu soofin jiray, laakiin soofkii wey gabeen maaddama tabartooda yaraatay. Idahaas hal neef oo bac ka nabad qaba oo la is leeyahay neefkaas haddan bacda laga bixin waa uu soo kabmi karaa wax walba oo la siiyo kuma jiro. Guud ahaan soddonka neefba kansal ayey ahayeen.”  

Dr Ibraahim ayaa intaas ku daray in bil kasta uu qalliin ku sameeyo ari gaaraya 150, illaa 200 oo Guriceel lagu dhaqdo oo bac ay caloosha buuxisay.

Dadka leh ayuu ka qaadaa neefkiiba, lacag u dhexeysa $7 illaa $10, inta aan awoodinna bilaash ayuu ugu shaqeeyaa, sida uu sheegay.

Neefka ayuu tilmaamay inuusan cayileyn inta ay bac ku jirto calooshiisa, ugu dambeyna uu dhimanayo.

Xoolo dhaqatada ayuu tilmaamay in badankood aysan ku baraarugsaneyn halistan, ayna xoolaha xoolaha ka xanuunsan moodayaan inay la il daran yihiin cuduro.

Saameynta dhaqaale ee ka dhalatay xoolaha u dhimanaya bacda ayuu sheegay inuu ka dareemay sida dadku aysan u awoodin lacagta qalliinka neefka bacda cunay iyo daaweyntiisa, taaso marar badan ku qasabtay inuu u sameeyo qalliin iyo daaweyn bilaash ah.

“Neef aad kasoo bixisay $30 dollar oo waxba kale aadan ka faa’iidin ayaa laga yabaa in uu bacda kaga dhinto. Haddii qalliin lagu sameyana qarash ayaa galaya, daawana waa galleysaa, waqtina waa gallayaa oo neefkii wuxuu rabaa in la baaniyo, lasoo kabo.”

Siciid Cabdi Muxumed wuxuu ari 80 neef ku dhaqdaa gudaha degmada Guriceel. Wuxuu Raadiyow Ergo u sheegay in 17 ari ah bac ay cuneen ay uga dhinteen isagoo markaas aan fahansaneyn in xoolaha bacda cuna loo sameyn karo qalliin iyo daryeel caafimaad.

“Aniga ma aaminsaneyn neef xoolaha ah inta la qalo oo bu’weyntiisa bananka la keeno oo la jeexo oo wasaq laga soo bixiyo ayaad hadana 100 kala baxeysa ma aaminsaneyn, waana ay dhacday oo waan arkay.”

Siciid oo horay u ahaa dillaal xoolaha iibiya ayaa ari dhaqashadan ku jira muddo toban sanno ah. Wuxuu sheegay in faa’iido badan uu ka sameyn lahaa iibka xoolaha haddii aysan jiri laheyn dhibaatada bacda.

“Galmudug codsiga u dhibanayo wuxuu yahay anigoo wareysiga Raadiyow Ergo ka faa’iideysanaya codsiga u dhiibanayo waxaa ka mid ah in ay bacda la dirirto. Waa cudur dilaa ah, xoolihiina dhameyay. Xoolo haddii la waayana naf la waayay.”

Qoyska Siciid oo ka kooban 11 qof ayaa ku tiirsan xoolaha uu ku dhaqdo magaalada. Bacda latuuro marka la isticmaalo, saameynteedu waa mid sii kordheysa.

Waaa halis aan lagu baraarug saneyn oo ku sii baaheysa deegaanka, xooluhu ay u dhimanayaan, daaqa iyo dhirtana yareysa.

Cabashada ka taagan dhaqaale burburka ay geysaneyso waa mid taagan maalin kasta, hasa yeeshee ma jiraan maamul iyo bulsho u mideysan sidii wax looga qaban lahaa.

The post Xoolaha u dhinta bacaha ay cunaan oo ku badanaya Guriceel iyo deegaano hoostaga appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Qoysaskan oo ah qiyaastii 150 ayaa sayladda Muqdisho u suuq geeyay xoolo ugu cayilay daaqa roobka afartii bil ee u danbeeyay. Waxay ka heleen dhaqaale ay ku dabbaraan qoysaskooda, sidoo kalena ay iskaga gudeen daynta.

Cabdullaahi Muxyadiin Axmed oo ka mid ah xoolo-dhaqatada ku nool miyiga Cadale waxaa u gadmay 50 ari ah, kuwaas oo uu ka helay $4,200 horraantii bishii Ogosto ee sanadkan. Lacagtan waxay ka dulqaaday culayskii qaan-sheegadka.

Wuxuu iskaga bixiyay $1,200 oo ay ku lahaayeen ganacsatada deegaankiisa. Wuxuu uga qaatay raashin iyo arrad-tirka qoyskiisa oo sagaal ah xilli ay baahi badan u qabeen, maaddama xoolahiisa ay ragaadisay roob la’aan jirtay.

Wuxuu ku naaloonayaa lacagta u hartay oo qoyskiisa ay ku tiirsan yihiin. Qayb ayuu dhigaalsaday isaga oo casharro xanuun badan ka bartay abaarta iyo kayd la’aanta oo waqtiyo adag soo maray noloshiisa.

Waxaan kula kulmay Cabdullaahi suuqa xoolaha Dayax ee dagmada Gubadley, halkaas oo safar labaad uu ku yimid isla bishii Ogosto. Wuxuu rajaynayay in uu helo lacag kooban oo baaqi ku ahayd ganacsatada ka iibsaday xoolaha.

Wuxuu dareen farxadeed ku muujiyay isbeddelka nololeed ee qoyskiisa iyo sida ay uga soo bexeen xilliga adag ee roob la’aantu sababtay.

“Waxay iigu suurto gashay Ilaahey mahaddiis iyo barwaaqadan Ilaahey noo keenay mooyee haddii abaartu sii socon lahayd maanan baxsheen ee mid kale ayaa nasii gali lahayd, Xooluhu waa kala qiimo. Mid waa $100, $120, $130. Qaar $70 ama $60 ah way jiraan.”

“Daynta dadna waa nasiinayeen, dadkana way diidayeen, rafaad badana waa lagu qabay. Ninkii laga xishoonaayo oo wax lagu tabaayo oo la isleeyahay wuu iskaga magayaa waxbuu helayay.”

Wuxuu tilmaamay in qaadashada daynta uu billaabay sannadkii 2023, markii xoolihiisa ay nacfi caano iyo mid suuq ay yeelan waayeen. Waxaa saamayn ku yeeshay roob la’aan soo laalaabtay, waxayna duruuftu ku qasabtay ku tiirsanaanta daynta.

Hase ahaatee, handadaad joogto ah ayuu kala kumayay ganacsatada uu daynta ka qaatay, kuwaas oo ku cadaadiyay in uu bixiyo lacagaha lagu leeyahay, taasi oo gaartay in laga jarto raashin uu ka qaadan jiray.

Xaaladdaas wuxuu wajahay billowgii sanadkan. Eheladiisa oo uu u dan-sheegtay ayaa lacag kooban oo cadad joogto ah aan lahayn ku taageeri jiray, taas oo toddobaadkii 5 maalin oo ka mid ah qoyskiisa ay dabka ku shidan jireen.

Wuxuu sheegay in xilli-roobaadyada Gu’ga iyo xagaaga oo isku raacay ay barwaaqo u horseedeen xoolo-dhaqatada uu ka mid yahay. Waxay heleen roob joogto ah bilihii u danbeeyay, kaas oo daaqa iyo biyaha ka dhigay kuwa si fudud lagu helo.

Wuxuu intaas ku daray in 100 ari ah oo u hartay ay si wanaagsan u tarmayaan, qoyskiisuna ay helaan cunno ku filan, isla markaana ay ka samatabxeen nolol adag oo ay soo mareen.

“Saddexda waqti sifiican baa loo cunaa hadda. Caanihii iyo subagii aduunyadaas way isdulsaaran yihiin, abaarta aad bay dadka u saamaysay. Dad badan baa duruufo badan kala soo darseen. Dad badan baa ka barakacay baadiyo. Laakiin hadda aad baa loo wanaagsan yahay.”

“Reerkii soo barakacay dib bay u laabanayaan, reerkii ku harsanaana dhaqaalihii wuu u toosay aad baan u naagsan nahay hadda.”

Ninkan oo 50 jir ah wuxuu garowsan yahay in isbeddelka cimilada uu caqabad ku yahay sii socoshada roobabka, taas oo ku dhalisay in dhaqaale uu sii kaydsado si uu uga badbaado saamayn la mid ah tii uu ka dhaxlay waayo aragnimada.

Wuxuu ka mid ahaa dadka ugu xoolaha badan deegaankiisa, balse roobabka oo uu ku hungoobay sanadihii 2023, 2024 ilaa 2025 ayaa xoolo yari biday. Waxaa daaq iyo biyo yari uga dhintay 350 ari ah iyo 27 Lo’ ah.

Dhanka kale reer-guuraaga deegaankiisa ayuu xusay in ay wadaan qorshe ay ku taageerayaan dadka deegaankooda ee abaarta ku cayrtoobay, kuwaas oo ku xarooday Cadale, Warsheekh iyo Muqdisho sida uu Raadiyow Ergo u sheegay Cabdullaahi.

Soddon qoys oo ka mid ah ayaa la siiyay xoolo aan badnayn oo billow u ah caawinta. Qoys kasta wuxuu helay 10 neef ari ah, kuwaas oo billow u ah safarka ay dib ugu dhisayaan noloshooda miyiga, isla markaana ay uga baxayaan xaaladda barakaca.

“Waxbaa loo aruurshay oo tabarucaad baa loo sameeyay. Aad bay iyaguna niyaddoodu u wanaagsan tahay, noloshoodana u kaamilaan.”

Cabdullaahi iyo xoolo-dhaqatada ka faa’iideysanaya daaqa iyo biyaha roobka ayaa ka siman dareenka farxadeed, maaddama ay iska dulqaadeen heeryadii daynta oo culays iyo cagajuglan kaga imaanaysay dadkii  ku lahaa.

Madiina Muxyadiin Axmed oo deggan miyiga dagmada Warsheekh waxay qoyskeeda oo saddex ah ay ka soo kabanayaan hubanti la’aan cunno iyo dhibaato ay ku qabayn dayn lagu lahaa, markii xoolahooda ay ka soo doogteen roob la’aanta.

Afartii bil ee u danbeeyay ayay xustay in ay heleen roobab aan kala joogsi lahayn, kuwaas oo xoolaheeda ay ku cayileen, suuqna ku yeesheen. 20 ka mid ah ayay iibisay, waxayna ka heshay in ka badan $1300.

Lacagtaas qayb ka mid ah ayay iskaga bixisay dayn ay dukaamada uga qaadatay raashin sannadkii 2025 ilaa bartamihii 2026, halka inta u hartay ay ku iibsatay raashin iyo arrad-tirka qoyska.

“Lamana xisaabi karo daynta nalgu yeeshay. $800 ayaa bixinay. 20 neef waxa laga soo baxshay ayaa lagu bixinayaa qarashkooda (daynta) maaddama ay abaar jirtay oo xooluhu xaas (doon) ahaayeen iyo hadda iskuma dhawa. Hadda xoolaha cadiin waaye. Way gadmayaan, waxna waa laga helaa.”

Waxay tilmaamtay in billowgii sannadkan saddex ka mid ah ganacsatada ku lahaa daynta ay u qabteen lix bil si ay daynta u bixiso. Culayskaas haystay waxaa meesha ka saaray roobkii Gu’ga oo u curtay billo kaddib.

Madiina ayaa sheegtay in xoolaha u jooga oo ari ah ay yihiin 80, kuwaas oo billaabay in ay tarmaan, si wanaagsanna uga soo kabteen roob la’aan haysay. Waxay xustay in ay haystaan daaq iyo biyo ku filan, kuwaas oo ku jira ilo ay ku keydsadeen.

Intaas waxay ku dartay in tan iyo bartamihii sannadkan aysan la kulmin carruurteeda xaalad cunno xumo, taas oo horay ay u la kulmi jireen, maaddama ishooda dhaqaale oo ah ariga ay ku jiraan saman barwaaqeed.

Waxay sheegtay in saddexdii toddobaad ba mar ay suuqa u iib keento labo ama saddex neef oo ari ah, si ay ugu maareyso nolosha qoyskeeda.

Madiina iyo xoolo-dhaqatada la midka ah xaaladda kaliya ee ay ka cabanayaan ayaa ah isticmaal la’aanta shilinka soomaaliga oo qiimo badan ugu fadhiyay, kaas oo adeegsigiisa la joojiyay horantii sannadkan.

Waxay sheegtay in waalidkeed iyo qaraabadeeda oo ay caawin lahayd ay dhibaato ka haysato adeegsi la’aanta lacagaha danabaysan ee lagu dhex isticmaalo taleefoonnada.

“Doolarka micno loo adeegsado ayaa la la’yahay. Waayeelka taleefon ma yaqaanaan. Lacag kama tuuran karaan, kaashkeena ayaa noo roona annaga.”

Reer-guuraaga u soo safrinaya xoolaha suuqyada lagu iibiyo ayaa sii kordhaya sida aan ka ogaannay ganacsatada xoolaha iibsata iyo dalaaliinta. Xoolaha ugu badan ee suuqan ayaa laga keenayaa gobolka sheellaha dhexe, halkaas oo roobabku ay ku badnaayeen.

Kulmiye Maxamuud Xasan oo dalaal ka ah suuqa xoolaha Dayax ee dagmada Gubadley ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in uu hayo diiwaanka xoolo-dhaqatada uu ka caawiyay in xoolahooda la siibsado, kuwaas oo u helay suuq fiican.

Wuxuu xusay in dadka uu xoolahooda u dalaalay ay u sheegeen in dhaqaalaha ay ka heleen xoolaha ay ku dayn baxayaan, sidoo kalana ay uga baxayaan hubanti la’aantii cuno ee haysay.

Wuxuu intaas ku daray in dalaaliinta uu ka mid yahay ay heleen shaqo joogto ah oo kacaawisay in qoysaskooda ay u helaan dhaqaale ay ku maareeyaan, maaddama xoolo badan ay dalaal ka noqdeen.

Roobabka joogtada noqday ee ku hooray gobolada dhaca koonfurta dalka dhowrkii bil ee u danbeeyay ayaa nolol xumo ka saaray qoysaska reer-guuraaga ah iyo xoolahooda, kuwaas dhibaatooyin adag ka la kulmay roob la’aan jirtay.

The post Xoolo-dhaqatada Shabeellaha dhexe oo iska bixinaya dayn ay qaateen xilligii abaarta appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxay tilmaameen in arrintan ay xoogga saareen, markii ay dhaqaale ahaan ku adkaatay iibinta joogtada ah ee shidaalka oo qiimahiisu kordhay.

Tamarta cadceedda ku shaqeysa ayay xuseen inay lacagta bixiyaan marka koowaad oo ay soo gadanayaan, kadibna ay si bilaash ah ugu waraabsadaan beeraha marka kasta oo ay u baahdaan.

Markii hore waxay adeegsanjireen matoorada shidaalka ku shaqeeya matoorrada, kaas oo ay boqollaal Doollar uga bixi jireen.

Maxamed Nuur Isxaaq oo leh beer afar hektar ah ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in isticmaalka tamarta cadceedda uu u hor seeday in wax soo saarkiisu kordho in ka badan labo jibbaar, tan iyo markii uu soo gatay bishii Jannaayo ee sanadkan.

Wuxuu tilmaamay in halkii mar oo uu waraabiyo beerta uu ku bixin jiray lacag u dhexeysa $100 illaa $150, halka maanta aysan uga bixin wax lacag ah.

Dhaqaalaha oo ku yaraa darteed ayuu sheegay in dantu ku qasbi jirtay inuusan waraabin dalagyada oo biyo u baahan, taasina ay keeni jirtay in wax soo saarkiisu hoos u dhaco.

Wuxuu xusay in ugu yaraan labo mar uu hadda bishii waraabiyo beertiisa, halka markii hore uu labadii bilba mar waraabin jiray.

Basal, yaanyo, basbaas, ansalaato, kabsar caleen, galley iyo digir oo ah dalagyadii ugu dambeeyay oo u soo go’ay bishii June ayuu sheegay inuu ka helay faa’ido gaareysa $3,000.

Sida uu xusay waa dhaqaale ka badan boqolkiiba labo boqol, markii uu adeegsan jiray matoorka ku shaqeeya shidaalka.

“Markii aan waayo lacag aan ku iibsado shidaalka waxaan ku qasbanaan jiray inaan dib u dhigo waraabka, taas oo saameyn ku yeelan jirtay dalagyada, gaar ahaan xilliyada ay u baahan yihiin biyaha.”

Maxamed ayaa xusay in hadda uusan ka warwarin waraabka beertiisa. Isbedelkaas waxaa u hor seeday Soollar qiimahiisu yahay $4,600. Lacagtaas oo kun ka mid ah lagu lahaa ayuu sheegay inuu iska bixiyay.

Faa’idada uu ka helo dalagyada u soo go’a ayuu tilmaamay inuu ka keydsaday dhaqaale gaaraya $1,700.

Sanooyin dhowr ah oo uu beeraley yahay ayuu sheegay inuusan waligiis keydsan dhaqaale intan la eg, iyadoo uu xusay in waxa soo gali jiray aysan ka badnaan jirin inuu ku maareeyo nolosha qoyskiisa oo ka kooban siddeed qof.

Sababta wuxuu ku sheegay in wax soo saarkiisu yaraa, ayna badneyd lacagta uga bixi jirtay iibinta shidaalka.

Wuxuu intaas ku daray in mar hore uu billaabi lahaa isticmaalka Soollarka, balse uusan fahamsaneyn muhiimadda uu leeyahay.

Waa go’aan ku dhashay markii ay ku dheeri galiyeen beeraley dariskiisa ah oo uga horreysay adeegsiga tamartan.

“Waxaan go’aansaday in maalgalintaan aan sameeyo, sababta oo ah waxaa ii muuqatay in mustaqbalka iga yareyn doonto qarashaadka faraha badan. Lacagta waxaan ka helay dakhli iga soo galay beeraha oo aan keydsaday.”

Deegaanka Jarran ayay dadkiisu u badan yihiin beeraley ku tiirsan biyaha webiga Shabeelle. Dalagyada u soo go’a ayay u iib geeyaan suuqyada gobolada Banaadir iyo Shabeellaha Hoose.

Ka faa’ideysiga tamarta cadceedda oo fahamkeedu xoogeysanayo ayaa qeyb ka qaadaneysa in beeraleyda uu ka mid yahay Maxamed Nuur ay sameeyaan kobac dhaqaale oo joogta ah, ayna xoogga saaraan iibsashada abuurka, daawooyinka nafaqada iyo sunta cayayaanka.

“Beertu waxay ii tahay isha kaliya dhaqaale ee aan ku taageero qoyskeyga. Waxaan isku dayaa faa’idada inaan qeyb keydsado markasta, si aan ugu isticmaalo xaaladaha deg degga ah ama horumarinta beerteyda.”

Ninkan ayaa intaas ku daray inuu qorsheynayo inuu soo gato soollar ku kacaya kummanaan Doollar, maadaama uu hadda isticmaalo mid awoodiisu yartahay.

Dhanka kale Maxamed Cabdi Xasan oo muddo 15 sano ah beeraley ah. Wuxuu ka mid yahay dadka ku nool tuulada Jarran ee ka faa’ideysanaya tamarta cadceedda.

Bishii Maarso ee sanadkan ayuu iibsaday Soollar, si meesha uu uga saaro kharashaad badan oo ku baxayay shidaalka.

Wuxuu tilmaamay in shan bil oo uu isticmaalayo qalabkan aysan wax lacag ah uga bixin waraabka, halka markii hore uu xusay in markasta oo uu waraabinayo beerta uu soo gadan jiray shidaal qiimahiisu u dhexeeyo $300 illaa $500.

Maxamed Cabdi ayaa sheegay in qalabka Soolar-ka uu ku soo iibsaday $4,500 oo shan boqol oo ka mid ah ay aheyd deyn uu iska bixiyay bishii May.

“Waxa ugu weyn ee igu dhiirrigeliyay waa kharashka badan ee shidaalka iyo dhibaatada mararka qaar ka dhalan jirtay helitaanka lacagta shidaalka. Sidaas darteed waxaan raadiyay xal joogto ah oo ii sahlaya inaan beerta si wanaagsan u maareeyo. Markii aan billaabay isticmaalka Soollarka waxaan arkay in waraabkii uu fududaaday, qarashkiina uu yaraaday.”

Wuxuu sheegay in hadda uu si joogto ah u waraabsado beerta, isla markaana uusan ka welwelin kororka qiimaha shidaalka ama helitaankiisa.

Dalagyadii u dambeeyay waxay u soo go’een bishii June. Wuxuu ka faa’iday $3,000. Kala bar lacagtaas ayuu sheegay inuu keydsaday.

Maxamed oo ah aabbaha lix carruur ah ayaa nolosha qoyska ka dabara beerta. Waa deegaan, isagoo waxbarashada carruurta iyo maareynta qoyska ku bixiya bishii lacag dhan $350, sida uu tilmaamay.

Maxamed ayaa sheegay inuu ku jiro waayihiisii ugu wanaagsanaa nolosha iyo dhanka wax soo saarka beerta.

“Hadana lacagtii aan ku iibsan jiray shidaalka waxaan u isticmaalaa horumarinta beerta, waxaan ku iibsadaa, abuur tayo leh, bacrimin, daawooyinka dalagga iyo waxyaabo kale oo kordhiya wax soo saarka.”

Beeraleyda qaar ayaa isla soo gata qalabka Soollarka, halka kuwo kale ay kaligood soo iibsadaan. Waa mid ku xiran qofka iyo awoodiisa dhaqaale.

Guddoomiyaha beeraleyda deegaanka Jarran ee gobolka Shabeellaha Hoose ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in isticmaalka Soolarku uu sii kordhayo, maadaama beeraleydu ay arkeen faa’iidooyinka uu u leeyahay waraabka iyo yareynta kharashaadka.

Wuxuu xusay in illaa iyo hadda ay isticmaalaan 90 beeraley ah. Waa tiro yar marka la barbar dhigo beeraleyda deegaanka.

Wuxuu intaas ku daray in lagama maarmaan ay tahay in beeraleydu helaan teegeero dhanka qarashka iyo aqoonta ah, si tiro badan ay uga faa’iideystaan.

“Wax-soo-saarka beeraha waxaa ka muuqda isbeddel wanaagsan. Beeraleydu waxay heleen waraab joogto ah. Waxaa loo baahan yahay maalgelin, tababar iyo taageero loo fidiyo beeraleyda si loo ballaariyo isticmaalka tamarta cadceedda.”

“Waxaan rajeynaynaa in beeraha Soomaaliya ay horumar sameeyaan, beeraleyduna helaan wax-soo-saar badan iyagoo adeegsanaya tamar nadiif ah.”

Cadceeddu waa mid joogta ah oo laga heli karo tamar awood leh oo looga faa’ideysan karo waraabka beeraha, balse waxaaa lagama maarmaan ah in dadku helaan xasilooni amni, maadaama ay ku adag tahay inay la guur guuraan agabkan ama ay dib u iibsadaan haddii ay wax yeelo gaarto.

The post Beeraleyda deegaan hoostaga Afgooye oo ku najaxay adeegsiga koronto laga dhaliyo ilayska appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxay wajahayaan cunno xumo ka sii daraysa tan bishii Juun ee sanadkan, markaas oo ay joojiyeen tacabka beeraha, kaddib qasaare ay u gaysteen daanyeerro, doofaarro iyo xayawaano kale, kuwaas oo cunay dalagyo ay beerteen labo fasal oo is-xigay.

Dhir yaraanta ka jirta deegannadooda Cagaarey, Ximin, Boodhlay ayaa u saamixi wayday in ay beeraha u helaan gaashaan ka difaaca xayawaanka, halka sidoo kale ay iibsan waayeen silig ay ku wareejiyaan sida uu sheegay Axmed Cumar Cige oo ah gudoomiye iskaashato ay leeyihiin.

“Ood uun baa celin karta, lamana samayn karo. Xabad laguma ridi karo, gacan kuma dili kartid oo magaaraysidba. Habeenkii iyo maalintiiba way soo galayaan. Haddii aad sumayso xayawanka iyo bini’aadamka waxwalb way sumoobayaan. Waxay noqotay fursad adag oo aan waxba la beeran karin.”

Beeraleydii ugu danbeeyay ee qasaraha uu gaaaray beerahooda waxaa ka mid ah Maxamed Cismaan Warsame. Duurjoog u badan daanyeer ayaa ka cunay dalag u saarnaa beer 2 hiktar ah, isla markaana iskugu jiray noocyada kala duwan ee khudaarta, galay iyo digir.

Wuxuu tilmaamay in billowgii sanadkan uu joojiyay in uu dalag galiyo beertiisa oo ku taalla cirifka dhul-beereedka deegaanka Cagaarey, halkaas oo uu ku wajahay weerarka xayawaanka oo qasaare gaarsiiyay dalagyo uu ku beertay.

Bishii Abriil ayuu kiraystay dhul ku yaalla bartamaha dhul beereedka si uu u helo meel uu kaga badbaado Daanyeerka iyo duurjoogta kale, balse bishii Juun oo dalaggu gurasho ku dhawaa ayuu la kulmay weerar kale, wuxuuna ku waayay dhamaan mirihii uu beertay.

“Aniga oo dhex jooga ayuu daanyeerku isaga oo malaha 500 oo xabbo ah 3 qayb inta uu iskadhigay ayuu dhinac waxba ka soo galay, dabadeedna circle buu igaliyay. Waan ka niyad jabay, haddana marka duruuftu ku kalifayso waxaad is oranaysaa, haddana wax tabco; Marka waa kuuna taag li’i, kaamana tagi karo.”

Dalagga uu ka cunay xayawaanka ayuu galiyay lacag dhan $800, taas oo qayb ka mid ah uu dayn ku helay, sida kirada dhulka uu beertay oo ahaa $200 iyo abuurka. Waa qasarihii saddexaad ee ka soo gaaray xayawaanka labadii sano ee u danbeeyay, taas oo kaliftay in uu ka quusto beero-falashada.

Beertiisa waxaa ku tiirsanaa qoyskiisa oo 12 ah, kuwaas duruufta nolol xumo ay sababtay in ay labo u qayb samaan. Lix ka mid ah ayuu u geeyay qoys ay ehelo yihiin oo ku nool dagmada Sheekh, markii uu awood u waayay in uu dhamaantood wada quudiyo.

Carruurta la joogta 48 saacba mar ayay helaan cunno ay dabka saartaan. Toban ari ah oo uu dhaqdo ayuu ka lisaa caano uu suuq geeyo. Wuxuu sheegay in labadii maalinba mar uu ka helo $3. Wuxuu ugu iibiyaa kiilooyin raashin ah.

Xoolaha u jooga ayuu sheegay in uu ku quudiyo bal uu kaydiyay, kaas oo ka sii dhamaanaya iyo biyo uu ka helo ceel sii guraya oo beerta uu ku waraabin jiray. Wuxuu ka dayriyay ku tiirsnaanta xoolaha oo roob la’aanta dabadheeraatay ay galaafan karto.

Wuxuu sheegay in muddo 22 sano ah oo beeraley uu ahaa uusan horay u la kulmin qasaare la mid tan ay bideen xayawaanka doogga cuna, kuwaas ku kalifay in uu iskaga tago beertiisa.

“Wixii aan quudan jirnay ama aan ciyaalka wax ka bari jirnay waa nalooga xoog roonaaday. Marka waxaan doorbiday in carruurta aan kala fogeeyo cidihii ehelkooda ahaa midba aan reer u geeyo. Wax la quutaa ma jiraa ee waa iska maqade-ma-dharge.”

Todoobo ka mid ah carruurtiisa waxay ka mid yihiin ku dhawaad 80 carruur ah oo waxbarasho la’aan noqday. Waxaa u sabab ah markii uu xirmay dugsi hoose oo ku yaallay deegaanka Cagaarey bishii Julay. Iskuulka oo lagu dhiganayay lacag ayaa dhaqaale la’aan u xirmay.

Wuxuu ku tiirsanaa dhaqaalaha laga qaadayay qoysaska ay ka soo jeedaan carruurta oo beeraley u badan, kuwaas awoodi waayay in ay helaan qarashka waxbarshada sida uu Raadiyow Ergo u sheegay Axmed Cumar Cige guddoomiyaha iskaashatada beeralayda.

Dhibaatada xawawaanka uu u gaystay waxaa ugu biirtay kaydadkii biyaha oo guray, kaddib roob yari haysay deegaannadooda labadii sano ee u danbeeyay. Beeralayda qaar malahan ceelal, halka kuwa leh shidaalka oo qaali ah ay ku dhiiran waayeen in ay wax beertaan.

Cabdiraxmaan Abokar Axmed oo beer labo hiktar ah ku leh deegaanka Cagarey tan bishii May beertiisa ma tabcin, markii uu ku qaasaray dalag u badnaa galey, digir iyo masago oo xayawaanku uu ka cunay.

Wuxuu sheegay in qoyskiisa oo afar ah ay la daalaadhacayaan xumo ka dhalatay xaaladdaas, maaddama ay ku tiirsanaayeen raashinka iyo dhaqaalaha laga helo beerta. Wuxuu maciin-biday dad ay helo yihiin, kuwaas oo ku kala nool Sheekh, Burco iyo Barbara.

Marka uu cabto ayuu sheegay in ay taleefoonkiisa gacanta ay ugu soo tuuraan lacag uu ku iibsado kiilooyin raashin. Waa cunno aan joogto ahayn, isla markaana aan ku filnayn haddii ay helaan.

Xaaladdan quusta ah ayuu xusay in aysan hayn awood ay kaga dabaashaan haddii aysan kaalmo ka helin Somaaliland si looga difaaco xayawaanka, beerahana ay u helaan gaashaan.

“Ood la’aan baan ka cabanaynaa iyo xayawaankii oo noocyo badan oo doofaar leh, daanyeer leh oo ugaartii deeradu ka mid tahay, kuwaas oo saraha sidii riyaha u cunaya. Dhul bannaan oo wixii aad kaga oodan lahayd ama uga ilaalsan lahayd aysan jirin oo bannaan ah oo adiga oo xagaas jooga ay xaga kale ka soo galayso (xayawaanka). Howlaheedu way badan yihiin.”

Wuxuu tilmaamay in ay rajaynayaan helidda roob ku filan deegaanka, kaas oo xal u noqon karha dhibaatada ay wajahayaan, maaddama ay meesha ka bixi karto baahida keentay in xayawaanku ay ku soo duulaan dalagga.

Cabdiraxmaan wuxuu iskudayay helidda shaqo xoogsi ah oo nolosha uu ku maareeyo, balse wuu ku hungoobay, maaddama deegaankiisa fursado shaqo aysan ka jirin. Waxaa la mid ah beeraleyda kale, kuwaas oo ku haminaya helidda il-kale oo dhaqaale uu ka soo galo.

Waxay quus ka muujiyay ceelsha biyaha ee sii guraya, kuwaas oo sababay biyo yari. Wuxuu xusay in qoyskiisa hadda ay ku tiirsan yihiin biyo ku jira bac uu dhulka galiyay si uu u kaydsado. Waxaa ugu shubay nin qaraabo ay yihiin oo gaadiidley ah.

Wuxuu ka cabanayaa heerka biyo yarida oo ku qasbi kara in ay ka hayaamaan deegaanka haddii aysan helin roob ku filan.

“Roob yarida ayaa biyo la’aanta keentay. Roobabkii ayaa dhulka ku yaraaday. Ilaahey baa leh cabashada. Laakiin ciddii wax naga caawin karta in ay naga caawiso waan u baahannahay.”

Roob la’aanta dabadheeraatay waxay si guud u saamaysay dadka iyo xayawaanka iskugu jira kuwa la dhaqdo iyo duurjoogta ku nool daaqa, kuwaas oo duruuftu ku qasabtay in ay weeraraan beeraha isla markaana ay beeraleyda ka cunaan dalagyada ay beerteen.

The post Duurjoog gaajaysan oo qasaare gaarsiiyay dalagyada beeraleyda Togdheer appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Farxiya Cabdullaahi Cabdi ayaa sheegtay in ay ka baaba’een khudaar dhowr nooc ah iyo raashin ay filaysay in ay u soo go’aan billowgii bishaan Agoosto.

Qasaarahaas wuxuu meesha ka saaray ishii kali ahayd ee nolol-maalmeedka ay uga soo saari jirtay carruurteeda oo lagu furay.

Qarash badan ayaa uga baxay abuurka, waraabka iyo falida beerta. Ma awoodo in ay tacab kale galiso, maaddaama welli ay biyo la’aantii jirto ayna gacan maran tahay.

Waxaa baaba’day rajadii ay ka qabtay in ay sii wadato wax soo saarkeeda.

“Biyihiii wabiga waa gureen, ceelalna kuma yaallaan meeshaan. Dalagaas waxaaan beeranay May xilligaan in uu noo bislaado ayay ahayd, laakiin ma suuragalin.”

Faxiya ayaa sheegtay in beertu u ahayd halka meel ee ay ku tiirsanayd nolosha qoyskeeda oo 13 qof ah.

Waxay hadda awoodi la’yihiin in ay joogto u helaan biyo iyo cunno ku filan. dalaga qayb ayay iibsan jirtay qaarna reerkaa isticmaali jireen.

Sida kali ah ee ay hal mar cunno ku helaan waa dayn ay ka soo qaadato dukaamo ay macaamiil la tahay oo mararka qaar looga soo diido, ama in ay u dan sheegato qaraabo ay ugu badnaan ka hesho $1 oo aan wax fiican u goyn qoyskeeda oo badan.

Waxaa ku adkaatay in ay raashin iibsadaan, daymaha in ay bixiso iyo in ay carruurteeda u hesho biyo waxay sheegtay in 20 liitir la iibiyo $0.25, taas oo awoodeeda ka baxsan.

Wax yar oo dariska dhaama ku caawiyaan ayay isku celceliyaan.

“Xaalada jirta darteed waxaan maalinkii wax ka karsanaa hal mar. Wax soo saarka beerta ayaa naga caawin jiray raashinka iyo kharashaadka kale ee carruurta. Dalagii markuu qasaaray waxaan waayay dhaqaalihii aan ku tiirsanayn.”

Faraxiyo ayaa sheegtay in ay ka waxbarasho beeleen 4 carruur ah oo dugsi Qur’aan u dhigan jiray. Waxay 3 bil bixin waysay min $5 oo laga qaadi jiray, taas oo sababtay in la soo eryo horraantii Ogoosto.

Haweenaydaan ayaa sheegtay in ay waydiimo badan kala kulmayso dad ku leh lacag $500 oo ay ku bixisay dalagyadii ka qasaaray.

Waxaa intaas u wehliya $180 oo raashin, biyo iyo arrad-tir ay carruurta ugu soo qaadanaysay dhowrkii bil ee u danbaysay.

“Rajadii aan lahaa ayaa luntay. Dhibaatooyinka na haysta waxaa ugu daran cunnada, carruurta oo waxbarashadii ka haray iyo lacagtii aan beerta galiyay oo la ii haysto. Waxaan filayay faa’iido aan qoyska ku maareeyo, beerashadana ku sii wado, balse iima suuragalin.”

Farxiya ayaa sheegtay in aysan lahayn xirfad ay ku shaqaysato si ay carruurteeda cunno ugu hesho. Waxay nolosheeda oo dhan ahayd beeraley ahayd. Xaaladaan adag ayay la qabsan la’yihiin.

Biyo yaraanta wabiga ayaa saamayn xoogan ku yeelatay beeralayda ku nool jiinkiisa oo muddo dheer ku tiirsanaa.

Waxay gadan la’yihiin shidaalka qaaliga ah si ay ugu waraabsadaan beeraha, taas oo hoos u dhigtay wax soo saarkoodii.

Maxamed Xasan Cumar oo ka mid ah beeraleyda qasaaruhu gaaray ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in aysan waxba uga badbaadin dalagyo isugu jiraay galey, masago digir, yaanyo, qare iyo khudaar kale oo beertiisa oo 3 hektar ah uu galiyay bishii shanaad ee sanadkaan.

Ninkaan ayaa xusay in uu ku bixiyay dhaqaale badan, isagoo rajaynayay in uu ka heli doono lacag ka badan kharashkii uu geliyay si uu ugu daboolo baahiyaha qoyskiisa iyo daymihii uu galay, balse taasi aysan u hirgalin.

“Waxyaaabihii aan ku tiirsanayn ayaan waynay,ganacsiyo ma lihin. Waxaa iga galay qiyaastii $900 oo aanan waxba ka hayn. Raashin iyo khudaar ayaan beeray waa qallaleen. Awal waa cuni jirnya suuqana waa gaysan jirnay.”

Maxamed ayaa sheegay in qasaarahaan uu dhinac kasta ka saameeyay nolosha qoyskiisa oo ka kooban 16 qof.

Wuxuu xusay in aysan si joogto ah u heli karin cunno ku filan iyo biyo ay isticmaalaan. Waxay biyaha dayn uga soo qaataan ceel gaar ah oo halkii caag la iibiyo $0.25.

Raashin min 20 kiilo oo bur, bariis, sonkor iyo digir ah oo uu soo amaahday horraantii Ogoosto ayay hal mar karsadaan maalinkii si uu waqti dheer u gaar siiyo.

Toddobaatan dollar oo raashinkaas ah iyo $200 oo horay loogu lahaa ayuu mar kasta waydiiyaa mulkiilaha dukaanku, balse ma bixin karo xilligaan.

Maxamed ayaa sheegay in beero ku yaalla deegaanno ka durugsan uu shaqooyin falid ah ka raadiyay, balse uusan waxba ka soo helin.

Wuxuu xusay in xaaladaan ay ku sababtay in maalmaha qaar aan dabka loo shidin carruurtiisa oo yar yar u badan.

“Waxaan awoodi waayay in aan helo biyaha, cuntada iyo waxbaarashada carruurta. Waxaa nagu dhacay dhaqaale xumo waxkasta oo aan ku noolayn meesha ayay ka baxeen.”

Maxamed ayaa sheegay in tan iyo bishii July ay daruus la’aan guriga u joogaan 8 carruur ah Qur’aanka u baranayay.

Wuxuu bixin waayay isku darka $40 oo ah qarashkii uu bisha ka dhiibi jiray. Waxbarasho la’aanta ilmihiisa waxay ku haysaa murug, balse xal uma helayo.

Dhaqaale xumada ku dhacday waxay sidoo kale saamaysay walaashiis dhimirka ka xanuunsan iyo shan carruur ah oo ay dhashay.

Wuxuu xusay in ay nolol xumo wajahayaan, markii uu u awoodi waayay $50 iyo raashin uu bishii siin jiray. Waxay hadda ku tiirsan yihiin dawarsi.

Qoyskiisu waxay waligood deganaayeen deegaanka Shukurow ee gobolka Shabeelaha hoose. Beerta oo aabbihiis uu ka dhaxlay ayay ku tiirsanaayeen in ka badan 20 sano, balse qasarahaan ayaa jahwareer galiyay hab nololeedkoodii.

Gudoomiyaha iskaashatada beeralayda Dan-wadaag oo dadkaan ay ka tirsan yihiin Cabdi Maxamed Cabdullaahi ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in dhibaatadaan ay muujinayso baahida loo qabo in si wadajir ah wax looga qabto biyo la’aanta iyo dayaca kanaallada waraabka.

“Arimahaas dartood waxaaa yaraaday faa’iidooyinkii laga heli jiray wax soo saarka.  Iskaashato ahaan waxaan raadinayna xal waraab joogto ah lagu heli karo.”

Cabdi ayaa sheegay in caqabadda waraabku waqti dheer soo jirtay, balse ay hadda gaartay heerkii ugu xumaa.

Biyaha wabiga oo yaraaday, kannaallada oo muddo dheer aan la dayac-tirin iyo dhaqaale yari beeralayda isku raacday ayuu xusay in ay xaalada sii adkaysay.

The post Dalag biyo la’aan awgeed u qalalay oo hubanti la’aan cunno biday beeraleyda Afgooye appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Abaar daba dheeraatay, roob yari soo noqnoqotay iyo kayd biyo oo aan jirin ayaa saamayn ku yeeshay nolosha dadka iyo xoolaha ay dhaqdaan.

Deegaanada Balli-khayre, Balli-sonkor, Miirxaylay iyo Ballicad oo hoos taga degmada Cadaado waxay dhammaan lee yihiin biyo qabadyo dabiici ah, balse maanta xooluhu waxay u dhimanayaan harraad, dadka inta awoodana waxay gadanayaan biyo qaali ah oo laga soo dhaamiyo meelo fog.

Balliyadan looma sameyn kannaalo biyaha uga soo qaada meelo kala duwan, gunta hoose kuma leh firaash, sida bac iyo wax la mid ah oo ka hor taga in dhulku cabo biyaha.

Roob yaridu waxay keentay in biyo kooban ay galaan balliyada, kuwaasna ay dhaqso u dhammaadaan, dhulka oo nuugay darteed.

Xaaladan waxay ka dhigtay xoolo dhaqatada halkan ku nool in sanooyin dhowr ah ay wajahayaan biyo yari soo noqnoqotay oo sii darsata xilligga jiilaalka ama abaarta.

Xoolaha oo nacfi leh waxay dadka ka dhigi jireen kuwo iibsan kara biyaha, balse hadda dadku waxay iskugu jiraan kuwo baaruhu ceyrteeyeen iyo in dhaqda xoolo nafaqadoodu liidato, daaq iyo biyo ku filan oo aysan helin darteed.

Axmed Aadan Xasan oo ku nool deegaanka Balli-khayre ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in qoyskiisa oo ka kooban 11 ah ay awoodi la’ yihiin inay iibsadaan biyaha oo fuustadii la gadayo $6. Booyado ayaa ka soo dhaamiya deegaanka Miirjiiclay oo qiyaastii 30 km u jira.

Wuxuu   sheegay in maalintii oo dhan ay ku tiirsan yihiin 10 illaa 20 liitir oo ay ku caawiyaan deriskooda.

Wuxuu tilmaamay inay u isticmaalaan oo kaliya cabitaan iyo cunto karin, ayna meesha ka baxday dhardhaqid, qubeys iyo nadaafad kale.

“Deegaanka biyo yaridu waligeed way ka soo jirtay marba heer maraysay, hadda way usii daran tahay. Biyuhu aad bay u yaryihiin oo lama heloo oon ley aad u xun weeye. Markii hore xoolaha ayaan uga baxsan jirnay dhibaatada, laakiin abaarta ayaa baabi’isay nacfigii xoolaha, biyihiina helistooda way nagu sii adkaatay.”

Axmed ayaa xusay in markii hore biyaha dayn lagu siin jiray, uuna iska bixin jiray marka xooluhu nacfi yeeshaan, hasa yeeshee laga joojiyay bishii May, markii lagu yeeshay deyn dhan $300 oo uu awoodi waayay inuu bixiyo, maadaama xoolihii ay ku tiirsanaayeen ay noqdeen kuwo liita oo nacfigoodu yaraaday.

Culayska biyo yari ee haysta dartii dhowr jeer ayuu xusay inuu qaar ka mid ah eheladiisa waydiistay inay biyo u dhaamiyaan, balse uu ku hun goobay.

Saamayntu kuma eka oo keliya biyo yarida dadka ee waxay si toos ah u taabatay laf-dhabarta dhaqaalaha reer miyiga oo ah xoolaha.

Wuxuu intaas ku daray in afar mar uu biyo yari uga guuray deegaankiisa, balse dantu ku qasabtay inuu ku soo laabto markii uu waayay meel biyo iyo daaq leh oo uu ku nagaado.

“Biyo la’aantu xoolo badan ayay naga laysay. Aniga sanadkii tegay waxaa iga dhintay xoolo 100 ku dhow iyadoo daaq la’aan, cudurro iyo harraad ay isku biirsadeen.”

Wuxuu sheegay in hadda ay u joogaan 47 ari ah oo aan helin biyo ku filan, taasoo sababtay inay noqdaan kuwo la liita harraad awgiis.

Nolosha qoyskiisa ayuu sheegay inay is beddeshay, markii xoolaha oo ah isha kaliya dhaqaale ee uu ku tiirsanaa uu ka waayay cad, caano iyo wax iib gala.

Hadda ayuu tilmaamay inaysan helin cunto ku filan, sida kaliya ee ay ku helaan hal waqti oo cunto ahna ay tahay kaalmo yar oo uga timaada qaraabo ku nool deegaanka Dhuumoodle oo raashiinkooda qeyb ka siiya.

“Nolosha baadiyaha maanta aad bay u liidataa. Biyo ma jiraan, daaq ma jirto, dadka naftoodu halis ayay ku jirtaa. Xoolihii aan ku tiirsanayn way dabar go’ayaan.”

Amed ayaa xusay in nolosha miyigu aad isku badashay tobankii sano ee ugu dambeeyay. Biyaha iyo daaqa oo si caadi ah ay u heli jireen ayuu sheegay in sanooyinkan ay gabaabsi noqdeen.

Wuxuu intaas ku daray inay deggan yihiin dhul si dabiici ah ugu sameysan biyo qabatinka, balse aan laga faa’ideysan, maddama reer guuraagu wali ku dhaqmayaan habka soo jireenka ah ee ah in lagu tiirsanaado roobka iyo naqa ka dhasha oo kaliya.

Axmed wuxuu aaminsan yahay in dhibaatada aan laga bixi karin haddii aan la helin qorshe lagu keydiyo biyaha qulqula ee aan laga faa’ideysan iyo in calaf la beerto, si dadka iyo duunyaduba uga faa’iidaystaan xilliyada jiilaalka iyo abaarta.

Waa qorshe wax ka badali kara nolosha reer miyiga, balse dadku uma diyaarsana aqoon ahaan iyo dhaqaale ahaanba.

Xilligii ay xooluhu iib la haayeen, dadkuna heli kareen dhaqaale ay wax ku qabsan karaan ayuu sheegay inaysan aaminsaneyn in nolosha dabiiciga ah ay sidan u adkaan duunto, hadda oo ay ku baarugeenna aysan hayn dhaqaale ay wax ku qabsan karaan.

Cabdiwaaxid Cabdullaahi Xuseen oo deggan deegaanka Balli-sonkor ayaa sheegay in biyo yaridu noqotay caqabad ku soo noqnoqatay oo aan wali loo helin xal waara.

Wuxuu tilmaamay in balli ku yaalla tuulada uu roobkii guga biyo dhigay, balse labo toddobaad ka dib uu qallalay, maadaama aysan galin biyo badan.

Tan iyo bishii April ayuu sheegay inay ku sugan yihiin xaalad biyo yari ah. xilliggu waa jiilaal aysan adkeysan karin xooluhu. Biyo yarida darteed ayuu sheegay in harraad ay uga dhinteen 23 neef.

Biyo booyadda 30 fuusto ah la gadayo $125 ayuu sheegay in marka uu helo uu deyn ku soo qaato, markuu waayana ay harraad ku joogaan xoolaha hadda u haray oo ah 27 neef.

“Roobkii deegaanka ka da’ay aad buu u yaraa. Balliyadii biyaha uruurin jiray maalmo yar kaddib ayay engegeen. Ugu badnaan laba toddobaad ayay biyuhu ku jiri karaan haddii ay xitaa buuxsamaan, markastana sidaas ayay u qallalaan.”

Cabdiwaaxid oo ah aabbaha 6 carruur ah ayaa xusay in laga joojiyay bishii May biyo uu dayn ku shuban jirey, markii lagu yeeshay lacag $200.

Xaaladan ayaa xoolaha ka dhigtay kuwo la baxnaaniyo oo aan hadda laheyn wax la iibin karo, tabar yari awgeed.

Qoyska ayuu sheegay inuu ku tiirsan yahay deyn iyo kaalmo ay weydiistaan qaraabo ku nool magaalooyinka.

“Neef inuu kuu gadmo oo suuqa aad geysato caqabad weyn ayay noqotay oo suurta gal maaha inta badan, qoyskuna xoolahaas ayuu ku tiirsanaa, tabar kalana lama hayo. Gargaar dhinaca biyaha ah in nala soo gaarsiiyo muhiim ayay u tahay nolosheenna.”

Deegaannadan oo aan lahayn ceel biyoodyo, marka abaartu dheeraato, qoysasku ma awoodaan kharashka biyaha ay booyaduhu soo dhaamiyaan.

Barkadaha iyo balliyada oo ay ku tiirsanaayeen ayaa noqday kuwo inta badan maran, roob yari soo noqnoqotay awgeed, iyadoo kuwa gala ay dhaqso u dhammaadaan, maddama asaaska aan la dhigin bac ama shamiito ka hor taga in dhulku cabo biyaha.

Cabdiqadar Maxamed Ibraahim oo bartay cilmiga deegaanka ayaa sheegay in dhibaatada biyo yarida iyo kayd la’aantu ay tahay mid soo jireen ah, balse ay sii xumaatay sababo la xiriira roob yaraanta sanooyinka joogtada noqotay.

Wuxuu tusaale u soo qaatay balliyada deegaanada aan soo xusay oo uu sheegay inay qaadi karaan xaddi biyo oo ka badan toban kun oo mitir kuubig.

Waa biyo uu xusay in ugu yaraan sannad ay ku filnaan karaan kummanaan qoys. wuxuu tilmaamay in natiijadaas oo la gaaro ay ka horeyso in billiyadan ay helaan dayac tir iyo nidaamin ay ku bixi karto ugu yaraan boqol kun oo Doollar.

Kannaalo biyaha soo galiya oo aan loo sameyn iyo aasaaska oo aan la dhigin agab biyaha celiya ayuu sheegay inay ka dhigtay mid inta badan qallalan jiilaalka, xilliga roobkana ay galaan biyo kooban oo aan gaarin sagaashan casho.

“Waxaa muhiim ah in la dhiso biyo-xireenno yaryar iyo haamo waaweyn oo lagu kaydiyo biyaha intaas oo dhan xal ayay u noqon karaan dadka reer miyiga ah.”

Maarayn la’aanta biyaha oo ay weheliso roob yaraanta sii kordhaysa ayaa maanta noqotay caqabadda ugu weyn ee hortaagan xoolo-dhaqatada, taas oo ay lagama maar maan ay tahay inay u helaan qorshe xal waara ah u noqon kara.

The post Kulaylka cimilada iyo biyo yari isbiirsaday oo nolol adag galiyay reer-guuraaga Galgaduud appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Xaaladdan oo saamayn nololeed ku yeelatay ayaa haysay tan iyo bishii May. Maxamed Aadan Dhoore oo ku nool deegaanka Xodayga wuxuu sheegay in ay ka dhinteen 50 neef oo geel iyo ari isugu jira.

Waxaa ka xanuunsan oo uusan rajo badan ka qabin soo bogsashadooda 18 neef oo ka mid ah 37 uga haray xoolihiisa.

Wuxuu xusay in ay u wehliyaan daaq la’aan iyo biyo yari xaaladda ku sii adkeeyay. Saddex xilli oo aysan roobabwanaagsan helin ayaa sababay inay nacfi beelaan.

Ishiisii ugu muhiimsanayd ee dhaqaale oo meesha ka baxday ayaa cunno xumo, biyo yari iyo baahiyo kale u horseeday qoyskiisa.

“Xoolihii lagu tiirsanaa waa weynay, gadashadii iyo wax soo saarkii aan ka heli jirnay ma jiro oo nacfigoodii wuu xumaaday, reerkii 3 waqti wax karsan jiray hal mar ayuu ku soo koobmay. Cashada ayaa lagu soo aruuray. Maalinkii qado iyo quraac midna ma leh, daruufuhu aad bay u adag yihiin.”

Maxamed ayaa sheegay in qoyskiisa oo 14 qof ah ay hal mar dabka ku shitaan kaalmo aan joogto ahayn oo ay ku caawiyaan ehehlkooda degan magaalada Caabudwaaq.

Haddii aysan waxba ka helin wuxuu xusay in ay qatooyo ku joogaan, maaddaama aysan doorasho kale haysan.

Ninkaan ayaa tilmaamay in dukaamo uu dayn ka qaadan jiray ay buugiisa xireen dhamaadkii bishii Juun.

Waxaa lagu yeeshay in ka badan $700 oo uusan hayn qaab uu ku bixiyo, balse joogto loo waydiiyo. Horraan wuxuu iska bixin jiray, marka ay xooluhu u doogsadaan.

Roob yarida iyo cudurrada xoolaha ayaa isku raacay mana jirto meel kale oo dhaqaale uu ka soo galo, taas oo quus galisay.

Calaamadaha arigiisa ka muuqda wuxuu ku sheegay jadeeco madow iyo sambab, balse ma jiro dhaqtar u xaqiijiyay, halka cudurka geela ku dhacay uusan aqoon.

“Neefka waa madoobaanayaa. Feeraha ayaa laga ahyaa. Arigu aad buu iskaga baqtiyaa muddo yar, geeluna wuu qandhanayaa wuu iska fariisanayaa, si kasta oo aan ogos ugu durnay wax isbeddel ah wuu yeelan waayay, madaaqayo wuu fariisanyo qaarka hore ayaa laga hayaa.”

Maxamed ayaa sheegay in billowgii uu xoolihiisa ku duray daawooyin uu soo dayntay. Wax isbeddel ah markii uu ka waayay lacagtiina ku badatay ayuu ka joojiyay.

Wuxuu tilmaamay in aysan tuulada joogin dhaqaatiirta, uusanna awoodin in uu meel kale uga keeno.

Hal geeliisa ka irmaanayd oo carruurta uu cadays uga heli jiray ayaa ka dhimatay dhamaadkii May muddo ay xanuunsanayd kadib.

Nirig ka hartay ayuu xusay in ay bil kadib dhimatay. Cudurrada, dhaqaale xumada iyo daruufta qoyska ayaa rajo beel galiyay.

Ninkaan oo in ka badan 30 sano xoolo dhaqato ku ahaa miyiga gobolka Galgaduud ayaa sheegay in aysan waligood la kulmin xaaladaan oo kale. Ma leh xirfad uu magaalo uga shaqaysto xoolihiina way dhaafeen.

“Baahidu siyaado weeye. Barakac in aan noqono ayaan ka baqaynaa. Barakaca waxaa keenaya duruufta na haysata oo dadkii kuma noolaan karo waa nagu adag tahay. Geel iyo ari ayaan dhaqan jirnay labadiina waa na dhaafeen. Noloshu aad bay u xumaatay.”

Maxamed ayaa sheegay in ay dhibaato ku qabaan helitaanka biyaha. Waxay 24 saac isku celceliyaan 20 liitar oo ay ka soo dayntaan ceel gaar loo leeyahay oo u jira qiyaastii 3 km. Kuma filna, balse xal kale ma haystaan. Dusha ayuu ku soo qaadaa, maaddaama uusan gaadiid lahayn.

Qoyskiisa oo muddo dheer ka mid ahaa reer guuraaga gobolka Galgaduud ayuu sheegay in ay culaysyada isku biirsaday la qabsan la’yihiin.

Dhanka kale Cabdirisaaq Shaaciye Aadan oo ku nool deegaanka Jaleel oo qiyaastii 15 km dhanka waqooyi kaga beegan degmada Caabudwaaq ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in cudurka kaga dhacay xoolaha uu sababay in ay daruufo adag wajahayaan qoyskiisa oo 11 qof ah.

Waxay ku tiirsan yihiin kiilooyin raashin ah oo uu ka soo bixiyo $3 illaa $5 oo toddobaadkii uu ka helo shaqo dhagax jabin ah oo si dhib ah uu ku helo.

Maalmaha uu waayo wuxuu tilmaamay in ay gaajo ku joogaan carruurtiisa oo 3 jir uu ugu yar yahay.

“Saddexda waqti mar ama labo ayaa wax la cunaa. Suuq neef la gaysan karo ma jiro, hilib kama helaysid, caano ma lahan. Neefkii rimanaa wuu baqtiyay ama ilmihii ayuu soo tuuray. Xooluhu naq ay ku irmaanaadaan ma helin. Nacfigoodii iyo iyagii waa israaceen, waxa joogaana rajo ma leh.”

Cabdirisaaq ayaa sheegay in 300 neef oo geel iyo ari isugu jira oo noloshoodu ay ku tiirsanayd ay uga hartay 46 aan cad, caano iyo suuq gayn midna lahayn.

Qaar ayaa jiran, halka ay joogto ugu baahan yihiin quudin iyo waraabin uusan u awoodin qarash uu uga bixiyo.

Wuxuu qoyskiisa u awoodi layahay biyo halkii fuusto la iibiyo $8, taas oo caqabad kale ku ah. Waxay maalinkii dhowr liitar ka soo baryaan dadka dhaama.

Cabdirisaaq ayaa xusay in labadii bil ee ugu danbaysay ay ka xanuunsadeen 3 carruurtiisa ka mid ah. Dhqaale xumada ayaa ka hor taagan in uu baaritaan iyo daawo u helo.

Wuxuu aaminsan yahay in gaajada, haraadka yo daruufaha kale ay ka qaadeen nafaqo xumo.

“Ilmuhu waa shumayaan sacadaan aan kula hadlayo waa jirran yihiin. Carruur noogama dhiman, laakiin aad ayay u dhibaataysan yihiin oo tabar darro ayaa haysa. Waxaa u dheer qandho ku soo noqnoqonaysa kuwa u dhexeeya hal sano illaa 12 jir. Wax aan kula tacaalo uma hayo. Daawo uma raadin karo, wax aan gaari ku saaro waan u waayay.”

Cabdirisaaq ayaa xusay in xaaladahan isku biirsaday ay uga waxbarasho beeleen labo carruur ah oo dugsi Qur’aan uga dhigan jiray tuulada.

Bishii June ayaa la soo eryay, markii uusan labo bil bixin min $3 oo qofkiiba uu ka dhiibi jiray.

Qur’aanka oo gabo gabo u marayay ayuu ka cabsi qabo in uu ka lumo. Wuxuu sheegay inuusan hayn fursad uu ugu aqriyo, maaddama wax ay cunaan uu raadinayo.

Qoyskiisa oo noloshooda oo dhan miyiga ku qaatay ayuu sheegay in ay la qabsan la’yihiin xaaladaan adag.

Gallad Maxamed Ibraaahim oo bartay xanaanada xoolaha oo aan la wadaagnay calaamadaha ay dadkaan ku arkeen xoolahooda ayaa sheegay in ay noqon karaan sambab, jadeeco, sumow iyo xajiin.

Isbeddelka cimilka, isku guurka reer miyiga iyo daruufo ka dhashay daaq xumada ayuu xusay inay keeni karaan.

“Xoolaha waa in ay biyo nadiif ah siiyaan, quudin ku filan, cunno nafaqo ay ka helayaan, neefkii jirrana laga dhex saaro. Haddii ay ku arkaan qufac, dhareer ama neef-qabatin in ay isticmaalaan daawooyinka antibiyootiga iyo ogsada ayaan kula talinayaa, xoolahooda in ay xilli hore talaalaan iyo in ay dhaqaatiir la xariiraan marka ay calaamadaha ku arkaan.”

Gallad ayaa ku taliyay inay iskaashadaan reer guuraagu si ay wadajir daawayn ugu helaan xoolahooda, sidoo kalena loo baahan yahay kaalinta dowlada iyo cid kasta oo xilligaan adag garab u noqon karta dadkaan oo saamaynta cudurada ka dhashay ay nolol xumo u horseeday.

Cudurrada xoolaha, abaaraha iyo saamaynta isbeddellada cimiladu keento waxay ka mid yihiin caqabado waa weyn oo sanadihii danbe ay wajahayaan xoolo dhaqatadu. Waxaa ku adkaata xal u helida dhibaatooyinkaan, maaddaama aysan hayn aqoon iyo dhaqaale midna.

The post Reer-guuraa Galgaduud oo ka cabanaya cudur ka dilaya xoolaha oo il-dhaqaale u ah appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Xeryo aysan ku haysan hoy, cunto iyo biyo ayay dantu ku qasabtay inay maciin bidaan. Beerihii ay filayeen inay uga soo kabtaan xilliyo adag oo aysan waxba tacban ayaa noqday kuwo lagu fasaxay xoolo.

Qaar kale oo xaaladaas ka badbaaday ayaysan dadku ka faa’ideysan karin, colaadda qabiilka oo wali taagan deegaannadooda awgeed.

Maamulka xeryaha Faanoole iyo Afar-waab dhoobey ayaa Raadiyow Ergo u sheegay inay soo gaareen 180 qoys oo hadda ku sugan xaalad hubanti la’aan ah.

Aadan Ibraahim Nuur oo ku barakacay xerada Faanoole ee duleedka Baydhabo ayaa sheegay inaysan haysan waxay dabka ku shitaan.

Waxa kaliya ee ay heli karaan ayaa ah raashiin bisil oo aan baahi tiri karin oo ay u keenaan dadka xerada kula nool.

“Waxan carruurta aan siiyo ayaa iigu daran, inta dagaalka uusan dhicin nolosheenna way fiicneyd. Markii degaalka uu dhacay gaajo ayaan daris noqonay aniga iyo carruurta dhamaantooda.”

Aadan oo ah aabbaha toddobo carruur ah ayaa xusay in dagaalku qabsaday xilli uu ku howlanaa gurista dalagyo u soo go’ay oo kala ah masago, digir iyo khudaar.

Wuxuu sheegay in reerku ku tiirsanaa dalagyadaas oo hadba qeyb ay guranayeen, isagoo ku fakarayay inuu keydsado raashiin badan si xilliyada adag ee jiilaalka iyo abaaraha oo beeruhu aysan wax soo saar laheyn ay isticmaalaan.

Wax ka duwan filashadiisii ayaa dhacay shantii bishan, markii si lama filaan ah uu ku qarxay dagaal qabiil oo ka dhashay isku qabsiga dhul daaqsimeed.

Beertii rajada u aheyd ayuu tilmaamay in si ku talo gal ah loogu fasaxay xoolo daaqa. Waa shan hektar oo uu aaminay in dalagga uga baxay uu uga badbaaday musiibooyin ragaadiyay oo ahaa roob yari iyo cayayaan.

Xaaladdaas waxaa u raacday dhibaato xasilooni darro.

“Dameer xaafadda ii joogey oo gaadiid ahaa naftirkiisa xabad wiifto ah ayaa ku dhacday oo u dhintay. Beerta badar fiican ayaa noogu yaaley, badarkii waa laga soo kala orday, meeshii xoolo ayaa daaqay, sida ay tahay xitaa lama sheegi karo inay wax ka hareen iyo in kale.”

Aadan oo 38 jir ah ayaa tilmaamay in gaajada ay wajahayaan ay u dheertahay in laga sugayo bixinta $300 oo ah deyn uu ku qarash gareeyay beerta.

Wuxuu intaas ku daray in afar carruur ah ay ka xanuunsan yihiin muddo toddobaad ah, islamarkaana woodin inuu geeyo goobaha caafimaadka ee lacagta ah.

Xerada ayuu sheegay inaysan ku haysan hu’ iyo hoy ka xajiya qabowga habeenkii iyo qoraxda maalinkii.

Wuxuu tilmaamay inay u sii dheertahay warwar dhanka ammaanka ah, maadaama dhaca tuugada iyo hadal heyntoodu ay tahay xaalad mar kasta taagan.

Xeradan oo ay u soo lugeynayeen muddo 6 saac ah ayuu sheegay in nolosheedu adag tahay oo aysan ka jirin wax adeegyo bulsho ah, sida caafimaadka, waxbarashada iyo biyaha.

Carruurtiisa oo baran jiray Qur’aanka ayuu xusay inuu u waayay Dugsi uu geeyo. Helitaanka biyaha ayaa ah mid adag.

Wuxuu tilmaamay in caagado dushooda ay ku qaadan uga soo dhaansadaan ceel biyood bilaash ah oo u jira masaafo loo lugeeyo soddon daqiiqo.

Dagaalka qabiilka ayaa ah mid sababay dhimasho iyo dhaawac. Xal lagama gaarin wali, taasina waa mid uga sii dareysa nolosha qoysaska soo barakacay oo aan u adkeysan karin cunto yarida iyo dhaqaale la’aanta ay colaaddu biday.

Ekow Isxaaq Maxamed oo ka mid ah dadka uu saameeyay ayaa Raadiyow Ergo u sheegtay in deegaanka Qoriile ay uga soo carartay raashiin u keydsanaa oo ahaa boqol kiilo oo ah masago iyo galley, hoygii ay degganaayeen iyo agabkii yiilay.

Waxay sheegtay in raashiinka u keydsanaa oo iskugu jiray mesego iyo digir uga baxayay beerteeda oo 4 hektar ah oo ay guran laheyd bishan ay ahaayeen waxa kaliya ee noloshoodu ku tiirsaneyd.

Xerada ay tagtay oo lagu magacaabo Afar-waab dhoobey oo ku taalla magaalada Baydhabo ayay sheegtay in ay ka dawarsato, xaaladdaas hoy xumo ayaa u wehlisa.

“Jiifka aad iyo aad ayuu u xun yahay, qof derin isiiyay iyo jeex yar aan hore u soo qaatay oo aan la soo orday, qof dhabarkiisa wax ku soo qaaday oo gaari aan ku soo guurin oo silac ku yimi ayaan nahay. Dhulka caadiga ayaan seexanaa oo derinta dhiganaa, wax joodari ah mahaysano.”

Ekow ayaa xustay in 11 carruur ah oo ay dhashay aysan jirin hooyo iyo aabbo u shaqo taga, maadaama aysan helin wax u badala beertii isha dhaqaale u aheyd.  

Waa 45 jir, seygeedu yahahay waayeel aan xamaal tagi karin, kana soo fogaaday deegaankii ay ku noolaayeen in ka badan 30 sano, sida ay xustay.

Waxay intaas ku dartay in helitaanka cuntada oo kaliya aysan ku adkeyn oo biyuhuna ay yihiin kuwo lacag ah oo u jira masaafo dhan 2 km.

Waxay xustay in aysan gadan karin. Waxay dantu ku qasabtaa inay weydiisato 20 liitar oo ay cabaan maalinkii ama cuntada ay ku karsadaan kuwa awooda inay soo gataan.

Halkan oo ay labo maalin u soo socdeen ayay sheegtay in tan iyo horraantii bishan ay ku wajahayaan caqabad aysan laheyn tabar ay ku maareyso.

“Barakac dhibato badan ayaa na galay. Aniga, carruurteyda iyo aabbahooda intan cararnay ayaa qoysas xoolo dhaqato ah megan ugu tagnay, labo maalin camal ku soo silacnay anagoo gagabaneyna, anagoo rafaadan ayaa Baydhabo sidaas ku soo gaarney.”

Nolol xumada iyo qasaaraha dhaqaale ee gaaray waxaa u dheer waxbarasho la’aanta carruurteeda iyo in laga sugayo bixinta $500 oo ay sheegtay inay tahay deyn ay galisay beerta oo ah abuur, falid, buufin iyo shaqaale.

“Carruurteyda dugsi ayey dhiganayeen, shan ayaa dugsi ii dhiganeysay. dugsi iska dhaafe hadda ayagaaba qalqal maskaceed ka soo qaaday degaalka oo in dhahooda taagan yihiin oo gidaarada deriska aan la fadhiyaa.”

Maxamed Ibraahim Maxamed oo ah guddoomiyaha xeryaha Faanoole iyo Afar-waab dhoobey ayaa sheegay in qoysaska cusub ee yimid xerada ay ku sugan yihiin xaalad aad u liita.

Wuxuu sheegay in ay soo dul dageen dadkii xerada horray u joogay oo noloshooda maareyn la’aa.

Wuxuu tilmaamay in qoysaskan ay si joogto ah u soo gaarayaan xeryaha ayagoo ah dad faro maran oo aan dabari karin noloshooda maalin laha ah.

“Dadka xaaladooda wey culus tahay wax aan u hayno malahan guri mahaystaan, biyo malahan xerada, baad kale mahaystaan. Dadkan illaa afar maalin ayay kala yimaadeen.”

“Maamulka iyo hay’adaha samafalka waxaan ka codsaneynaa dadkan iney soo caawiyaan wixii tabar tooda ah inay ka caawiyaan.”

Xeryahan ay dadku soo maciin bidiyaan ayuu tilmaamay inay horey ugu noolaayeen 350 qoys oo sanooyin ay joogaan aysan jirin hay’ado ama dowlado ka caawiyay adeegyada biyaha, caafimaadka iyo waxbarashada.

Isku dhacyada hubeysan oo soo noqnoqday waa caqabad aan wali xal loo helin, ayna dhibane u noqdeen kummanaan qoys oo noloshoodu burburtay.

The post Beeraley colaad uga cararay dalagyo u soo go’ay oo nolol xumo ku wajahaya Baydhabo appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Qoysaskan ayaa sheegay inay isku raacday dhulkii oo xaaluf noqday markii lagu batay iyo cudurro aysan aqoon oo ay uga le’anayaan xoolihii ay noloshooda ku tiirsanayd.

Qoysaskan oo roob yari uga soo barakacay deegaannadoodii billowgii 2026 ayaa tilmaamay inaysan hadda guurin karin sabab la xiriirta xoolihii oo tabar dhigay iyo iyaga oo aan haysan dhaqaale ay gawaari ugu kireeyaan.

Cabdikariin Sulub Maxamed oo ka mid ah, wuxuu maaro u la’ yahay xoolihiisa oo u dhimanaya baad xumo iyo bushi uusan garanayn tan bishii Abriil oo ay soo dageen deegaanka Qool-cadey.

Wuxuu tilmaamay inay ka dhinteen 16 oo geel ah iyo tiro iyo bar ari ah, kuwaas oo tiir dhexaad u ahaa noloshooda.

“Xooluhu waa xoolo aan dusha ka qoyinoo aanu roob helin oo iska abaaraysan dee nafaqa gasha muu arag. Ariga haddaan isaga iskaba daayoo isagu wuu iska baxay markaa wax yar baa imika ka sii joogjooga.”

“Xagga geela marka uu dhawr iyo toban marayo dee dhawr iyo toban geelii nimay ka baxday waad garanaysaa. Dee geel yar ma aha dee imikana nafna lama celin karoo haddana geel badani waa ku daba jiraa aragtidayda.”

Ninkan ayaa reerka iyo xoolaha ka soo raray deegaanka Ina-guuxaa oo dhanka waqooyi kaga beegan magaalada Hargeysa una deegaanka hadda uu jooga qiyas 40 km.

Wuxuu tilmaamay inay filashadooda ahayd inay xoolahooda u helayaan calaf iyo biyo kaddibna ay ka helayaan nacfi balse maanta waxay joogaan xaallad quus ah.

Cabdikariin ayaa sheegay inay u joogaan 17 neef oo geel ah iyo toban ari ah, kuwaas oo aan lahayn caano, iyo cadna midna balse uga baahan quudin si ay u badbaadaan.  Wuxuu intaas ku daray inaysan ku jirin wax u gadmaya xilligan taas oo xaaladda sii adkaysay.

Xaaladahan isku biirsaday ayaa ninkan bidday inuu biyo iyo cunno ku filan u awoodi waayo qoyskiisa oo lix ah. Wuxuu tilmaamay inay habeennada qaar ku joogaan gaajo haddii deriska aysan ka helin wax ay cunnaan.

“Bakhaaro aan ka biil qaataa baa jirtoo, mararka qaarkood waxa dhici kartaba waji aan kula hagaago oo aan wax kaga qaatoba inaan u waayaa dhici karta oo aan ka xishoodaba.

“Haddana anigiyoo u baahan oo meel kaloo aan u dhaafo garanay dantu igu qasabtay inaan afka u kala qaado oo aan wax waydiisto. Markaa taasi aadbay u badan tahay.”

Cabdikariin waxaa culeysyada ku kordhinaya dayn gaaraysa kun doollar, taas bilooyinkii la soo dhaafay uu reerka ugu qaaday raashin.

Wuxuu xusay in dukaamada uu raashinka ka qaadan jiray ay hadda u diideen inay sii siiyaan mid kale, maaddaama xisaabtii hore ay ku taagan tahay.

“Wallaahi waxaa werwerka igu hayaa waa xagga daymankaas uun, daynkuna wax la dugsado ma aha aakhiro iyo aduunka midnaba kuuma fiicna. Daymankaas uun baa walbahaar aada igu haya, reerkiina waa dheri dab saaranoo waa ka rogoo mid kale saar.”

Ninkan ayaa sheegay inuusan helin dhakhtar xoolaha u daweeya isla markaanna uu waayay dhaqaale uu dawooyin ku soo gato.

Wuxuu xusay in geela uu afka ka jirranayo taas oo keenaysay inuu baadka joojiyo kaddiba uu dhinto. Dhimashada xoolihiisa ayuu u sababeeyay cudur iyo abaar u nuglaysay.

Dhanka kale, Axmed Maxamed Diigaale oo ka mid ah xoolo dhaqatada soo barakacay kana soo hayaamay deegaanka Balli Cabane ayaa sheegay in isaga iyo qoyskiisa oo ka kooban sagaal ay wajahayaan hubanti la’aan.

Tan iyo bishii Jannaayo ee sanadkan waxaa calaf xumo, biyo yari iyo cudurro uga dhintay toddobo geel ah iyo 64 ari ah, kuwaas oo qoyskiisa u ahaa laf dhabar.

Hadda waxaa u jooga 30 ari ah iyo toban geel ah kuwaas oo uga baahan sida dadka inuu u quudiyo. Ninkan ayaa isku keeni la’ inuu qoyskiisa raashin u gado iyo calafka  xoolihiisa.

Duruufahaas waxaa u dheer hoy xumo, taas oo keentay inay dibad-yaal u noqdaan cadceedda. Waxaa u dhisan buul ka samaysan baco, kaas oo aan u adkaysan karin dabaylaha xagaaga.

“Xaaladayada in dhawayd oo ay roobab da’een waanu iska roonayn. Imika laakiin way adag tahay xaaladayd oo dhulkii wuu abaarsaday dabayl xaggaa way dhacaysaa. Waxa u daran hoy daciifa oo aan daryeelayn dhibaatooyinka na haysta ayay ka mid tahay.”

Axmed ayaa sheegay inay sidoo kale ku dhib qabaan helidda biyo nadiif ah oo ku filan qoyskiisa. Wuxuu xusay inay qoysaska iska ururiyaan lacag konton dollar ah si loogu keeno booyad biyo ah, hase yeeshee qoyskiisa ma awoodaan inay bixiyaan qaaraankaas oo qoyskiiba ay ku soo aaddo shan doollar.

Wuxuu ka fursan waayay inuu deriska dhaama ka baryo. Ceelashii deegaanka ayaa qallalay, taas oo keentay in booyado biyo  looga keeno deegaanka Geed deeble oo u jira in ka badan 50 km.

Ninkan ayaa sheegay inay dantu ku riixday inuu kaalmo waydiisto dad ay qaraabo yihiin oo ku nool magaalada Hargeysa, kuwaas oo uu sheegay inuu toddobaadkii ka helo ugu badnaan shan dollar oo aan ku filnayn baahiyaha qoyskiisa.

Deegaanka ay qoysaskan isugu yimaadeen billowgii wuxuu lahaa nacfi fiican balse waxaa durba cagta mariyay xoolihii badnaa ee isugu yimid. Sidoo kale, waxaa xaaladda uga sii daray cudurrada oo u dhex faafay.

Guddoomiyaha deegaanka, Mubaarig Sugulle Maxamed ayaa sheegay in xaaladda qoysaskan oo go’doon ah ay aad u liidato. Waxa uu tilmaamay inuusan jirin deegaan kale oo uga roon oo ay u guuri karaan, maaddaama dhulka intiisa badan ay abaartu wada saamaysay.

“Dadkan awoodoodu way iska yaraatay. Dhawr jeer oo hore baaq waanu ka soo diray waxa ugu daran hoy iyo cunto maadaamoo xoolihiina abaaraysan yihiin oo xoolihiina caano lahayn taanaa ugu warwerka badan nahay.”

Qoysaskan xoolo-dhaqatada ah ee ka soo hayaamay deegaannada Garabis, Ina-guuxaa, Balli Cabane iyo deegaannada kale ayaa weli wajahaya xaalad nololeed oo aad u adag.

Waxay indhaha ka dhawrayaan xoolahoodii oo u dhimanaya cudurro iyo calaf la’aan, taas oo qudhooda galisay xaalad rajo beel ah oo aysan hubin sida ay uga soo kaban karaan haddii aysan gurmad samata-bixin ah helin.

The post Xoolo-dhaqato ku wajahaya Somaliland cunno xumo, go’doon iyo roob la’aan appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxay si lama filaan ah u la kulmeen biyaha webiga iyaga oo ku foogan guridda dalagga. Faysal Daahir Muuse oo leh beer 5 hiktar ah ayaa ka mid ah. Qoyskiisa oo 12 ah ayaa la dhibaatoonaya cunno yari.

Wuxuu ku qasbanaaday in webiga uu ka jillaabto kalluun qabashadiisa uusan xirfad u lahayn. 48 saacba mar ayuu sheegay in uu helo hal xabbo oo qoyskiisa uu dabka u saaro, marar qaarna uu ku hungoobo.

Wuxuu xusay in uusan haysan qalab uu ku soo dabto, caqabado badana uu ku qabo qabashadiisa. Wuxuu rajo xumo ka muujiyay hubanti la’aanta cunno ee haysa qoyskiisa oo aan haysan il-dhaqaale.

“Malayga markaad soo wayso Lulubo ayaad raadinaysaa. Labadaas middaad soo hesho ilmahaa lagu maareeyaa. Wax kale oo loo helayo malahan. Hal waqti weeye meel kale oo aad u dhaafayso ma jirto.”

“Haddii la waayo ilmaha Caleen baa loo karinaa. Caleentaas bay cabayaan. Shaax xitaa maahan. Caleenta oo qaraar ah ayaa la siiyaa.”

Wuxuu tilmaamay in uusan ku sii tiirsanaan karin kalluunka uu ka jillaabto webiga, kaas oo la wayn karo haddii heerka biyaha webiga uu hoos u dhaco, maaddama uusan haysan agab uu ku galo webiga.

Qoysaska ku nool deegaankiisa oo beeraley ah ayuu xusay in ay isku duruuf yihiin haddii ay is caawin lahaayeen, taas oo xaaladda ku sii adkaysay qoyskiisa iyo kuwa la midka ah oo kaalmo kale aan haysan.

In ka badan 300 oo geed oo moos ah ayay biyuhu ka jareen, halka ay qaadeen dalag u badnaa galley, digir, sisin iyo noocyo kala duwan oo khudaar ah, kuwaas oo bishii Abriil ee sanadkan oo uu dayn ku helay abuurkooda.

Wuxuu qorshaynayay in uu iskaga gudo $2,000 oo qayb ka ahayd lacagtii uu galiyay beertiisa, taas oo uu ku bixiyay falidda, abuurka iyo shaqaalaha beerta oo 3 ah, kuwaas oo shaqo la’aan noqday.

Hase ahaate, beddekeed wuxuu la kulmay qasaare uu ka soo kaban la’yahay. Biyaha galay beertiisa waxaa fududeeyay kanaallo fatahaad horay u dhacday ay furtay, kuwaas dhulka la simay beertiisa.

“Fatahaadda aad ayey noo halaagtay. Faraha qaar fataahaddii hore ee waynayd (2023) ayaa toddobbo far jaray. Toddobada far waxaa ugu daran 4 far oo biyo yar haddii ay yimaadaan beeraha ayay shab soo siinayaan. Farahaas awood aan iskaga xirno mahayno.”

Fatahaadaha ku soo laalaabta deegaankiisa ayuu sheegay in nolosha qoyskiisa ay cuuryaamiyeen. Dabayaaqadii sanadkii 2023 waxay ka dumiyeen guri ka koobnaa 4 qol oo hoy u ahaa.

Wuxuu awood u waayay dib u dhiska guriga, waxaana dhulkii uu ku yaallay uu ka dhistay aqal cooshad ah oo gabaad u noqda, balse fatahaaddii u danbeysay ayaa dumisay, inkasta oo uu dib u yagleelay.

Beeraleyda Baar-sanguuni waxay cabayanaan kanaallo waawayn oo beerahooda ku xira webiga. Waxay nugulyihiin beerahooda fatahaadda oo dhacda xilli kasta oo webigu uu biyo keeno.

Kanaallada waxaa la sameeyay xilligii dowladdii dhexe ee dalka, balse dayac ku yimid burburkii dalka kadib, waxay isku beddeleen halka saldhigga u ah qasaaraha gaara beeraha tuulada Baar-sanguuni.

Timiro Cabdullaahi Maxamed oo 70 jir ah waa waayo arag u soo joogtay isbeddeladii ku yimid kanaalladan, kuwaas oo beeraleydii hore ay ku tiirsanaayeen waraabkooda.

Waxay Raadiyow Ergo u sheegtay in hadda ay noqdeen musiibo sida joogta ah u burburisa beeraha iyo guryaha, taas oo awood dowladeed oo xakamaysa aysan jirin.

Nolosheeda oo dhan waxay ku qaadatay beero falashada. Hadda se waxay quus ka joogtaa ku tiirsanaanta beerta. Waxay xustay in sanad walba mar ama labo uu ku fataho webiga Jubba.

Arrinta waxay ku qasabtay in ay hoos u dhigto dhaqaalihii badnaa ee ay galin jirtay beerta si ay uga fogaato qasaare wayn oo soo gaaray. Fathaaddii u danbeeyay waxay saamaysay bishii hore.

“Beerta $150 ayaa iga gashay. Waxii kale walaal ayaan tuugay. Waa la iigu kaalmeeyay. Waxaa la igu caawiyey xoog. Dhalinyaro ayaan tuugtuugay way ii imaadeen. Beerta qashin bay lahayd. Way iga qaadeen.”

“Waxna lacagtii aan gashaday bay ahayd, waxna iyaga (dhallinyarada) igu kaalmeeyay. Hadda waxba gacan kuma hayo. Dalaggii wuu iga go’ay. Waan iska fadhiyaa.”

Beerteeda oo 2 hiktar ah waxaa ku beernaa dalag iskugu jira raashin iyo khudaar, kuwaas oo u badnaa kuwa ku baxa dhowrka bil, sida qaraha, digirta, galleyda, basbaaska, banbanooniga iyo qaar kale.

Dalagga ka qaasaray wuxuu ka hor istaagay raashin dayn ah oo ay dukaamada uga qaadi jirtay qoyskeeda oo shan qof ah, maaddama dalaggii ay ku tashanaysay si ay daynta u gudo uu qasaray.

Waxay dantu bidday in ay ka jillaabato webiga, halkaas oo ay kala soo baxdo kalluun aan joogto ahayn. Waxay xustay ay fariisto webiga jiinkiisa iyadoo sugta kalluunka u soo baxay qararka webiga.

“Maalintii oo dhan ayaan biyaha ku jirnaa annaga oo raadinaynayna malaay ama Dhoomaal. Hadii aad hesho nasiibkaa haddii aad waydo nasiibkaa. Waxii aan soo helno Dhoomaalkii xoogaa ayaa laga cunaa, waxana waa la reebanaa.”

Fatahaadda waxay sidoo kale ku waysay guri saddex qol ka koobnaa oo ku agyaallay beerteeda. Qoyskeeda waxaa hoy u ah geedaha hoostooda inkastoo dhibaato ay ku hayso biyo baxada.

Guddoomiyaha deegaanka Baar-sanguuni Maslax Cali Saalax ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in fatahaadda joogtada noqotay ay niyad jabisay beeraleyda ku tiirsanaa dalagga ay tacbadaan.

Wuxuu tilmaamay in wax ka qabashada kanaallada biyaha ku sii daayay beeraha ay awooddooda ka wayn tahay, isla markaana Jubbaland ay la wadaageen howlaha hortabinta leh ee lagu xiro karo.

Wuxuu intaas ku daray wajiga koobaad ee xiridda kanaallada ay ku qiimeeyeen lacagta ku bixi karta $3500 iyo qalab gaar ah oo loo adeegsado duugista faraha biyaha soo daaya xilliga roobka.

Wuxuu xusay in beeraleyda qaar ay ka tageen beerahooda si ay u samaystaan ilo kale oo dhaqaale, maaddama ay ka soo kaban waayeen fatahaadda joogtada ah.

“Qoysas badan waxaa ay go’aansadeen in ay ka tagaan beerahooda oo ay galaan magaalooyinka waawayn oo ay meelaha ka xamaashan, maaddama fatahada soo noq noqday la maarayn waayey oo beeraha tacabka ay galiyaanba ay ka baabi’inaysa. Waxay goosteen in magaalooyinka galaan iska xamaashan oo gaadhi gacankooda iska qaatan.”

Beeraley badan ayaa aaminsan in haddii ay helaan gacan ka taageerta xiridda kanaallada ay soo maraan biyaha ku fataha in ay ka soo kaban karaan caqabadaha dib u dhigay, kuwaas oo u nugleeyay duruufta.

The post Kalluunka laga jillaabto webiga oo badbaado kumeel-gaar ah u ah beeralayda Baarsanguuni appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.