Waxaa isku raacay daynta oo ku badatay, xoolihii ay ku bixin lahaayeen oo noqday nacfi la’aan iyo muddada lagu leeyahay daynta oo ku dheeraatay. Intaas waxaay u wehliya in markasta cadaadis lagu saaro in ay deg deg ku bixiyaan.

Xaliimo Faarax Barre oo ku nool miyiga deegaanka Hog-dugaag waxay cunno ku filan hal mar u la’dahay qoyskeeda oo 10 ah. Dukaamo ay raashin ka qaadan jirtay ayaa horeentii Maarso xiray buugeedii. Waxay ku tiirsan yihiin kaalmo aan joogto ahayn oo ay ka helaan ehel ay u dan sheegtaan.

“Aad iyo aad ayay xaaladeenu u adag tahay. Awal waxbaan daynsanaynay, laakiin hadda waa naloo diiday oo meel kasta waa naga xirantay. Abaaro ayaa dhaceen, bakhaaradiina way naga xirmeen, arigiina nacfi la’aan weeye.”

Xaliimo ayaa sheegtay in tan iyo sanadkii hore ay daaq la’aan iyo cudurro aysan garaynayn uga dhinteen 80 ari ah oo noloshoodu ay ku tiirsanayd. Waxaa u jooga 20 neef oo ah oo u baahan in calaf loo iibiyo aysanna u awoodin.

Haweenaydaan ayaa xustay inaysan qoyskeedu lahayn il kale oo dhaqaale uu ka soo gala. Roob yaraan deegaannka ku soo lalaabatay labadii sano ee u danbaysaay wellina jirta ayay xustay in ay u horseeday xaalad adag oo aysan xalkeeda hayn.

Culaysyada dhaqaale ee qoyskeeda haysta waxaa u wehliya in ay waydiin joogto ah kala kulmayso dadkii daynta ku lahaa, taas oo murug kale ku ah. waxay xustay in maalmaha qaar ay damiso telefoonkeeeda, markii ay wicitaanka ku badiyaan.

“Dayn badan ayaa la igu leeyahay, buugiina mahayo, balse lacagta la igu leeyahay waxay gaaraysaa $3,000, haddiiba aysan ka badnayn. Ma hayo awood aan ku bixiyo xilligaan oo xoolihiina waa naga xaaseen meel kalena wax kama helno.”

Xaliimo ayaa sheegtay in illaa sanadkii hore ay labo jeer u roob raacday deegaanno ka tirsan gobollada Mudug iyo Galgaduud, balse aysan daaq fiican ka soo galin dadka oo badan dartiis. Waxay ku qasbanaatay in deegaankeedii oo abaar ah dib ugu soo laabato.

Aabbaha reerka ayay tilmaamtey inuu yahay 68 jir aan xamaal qaban karin. Majirto cid kale oo ay taageero ka helaan, taas oo keentey inay daynta maciin bidaan. Qoyskeeda waxaa dhanka kale dhibaato ku qabaan helidda biyaha.

Halkii fuusto waxaa la iibiyaa $5 oo aysan heli karin. Arintaas ayaa ku qasabtay in ay u dan sheegato ehelkooda Cadaado degan oo mar mar u soo dira $2 oo ay dhowr caag ku iibsato, markii aysan ka helin dariska ayay waydiisataa.

 “Waxaan ka cabanaynaa biyo la’aan oo noogu baahi badan mana heli karno waxan ku iibsano. Barkad ayaa noo qodan waa naga qallalan tahay oo booyadaan shuban jirnay, haddana ma awoodno oo waa waynay qarash.”

Xaliimo ayaa xustay in xaaladaan ay ku waxbarasho beeleen 4 caruurteeda ah oo si bilaash ah ugu dhigan jirtay Iskuulka hoose ee deegaanka Hog-dugaag. Waxay tilmaamtay in uu xirmay horaantii sanadkaan, markii dadkii tuullada ay meelo kala duwan u hayaameen macalimiintiina ay ka tageen.

Haweenadyaan oo waligeed xoolo dhaqato ahayd waxay sheegtay in aysan lahayn xirfad ay magaalada uga shaqaysato.

Cunno la’aanta ka dhalatay daymaha loo diiday iyo xoolaha ka nacfi beelay waxay si isku mid ah u saamaysay reer guuraaga ku nool deegaannada Hogdugaag, Qansaxley, Mirdhisyaale, Biyo-gaduud, Qurdhubaanle iyo Xinjilab ee gobolka Galgaduud.

Guure Axmed Maxamed ayaa sheegay in qoyskiisa oo 8 qof ah ay xaalad adag oo dhanka nolosha ah ku wajahayaan miyiga deegaanka Biyo-gaduud tan iyo horaantii Maarso. Dukaan uu raashinka ka qaadan jiray ayaa looga yeeshay ku dhawaad $2,000.

Waxaa loo diiday dayn kale illaa uu ka bixiyo tan ku qoran. Go’aanka ganacsadihii uu macaamiisha la ahaa ayaa sababay in uu reerkiisa dabku ka damo, maddaama aysan jirin meel kale oo ay dhaqaale ka helaan. Dad kale oo uu daymo waydiistay ayaa u sheegay in aysan waxba siin karin.

“Wax yaabaa la dayman jirey haddeer wixii ka horeeyay, laakiin hadda dayn iyo deeq midna ma leh. Caawa wax dab la saaro ciddii kuma ogi. Meel aan aado iyo qof wax I dayminayana ma jiro. Baahiyihii oo dhan ayaa taagan.”

Guure ayaa sheegay in uusan hayn meel kale oo uu maciinsado. 18 neef oo uga hartay 60 ah oo uu dhaqanayay ayuu xusay in aysan wax nacfi ah lahayn. Wuxuu tilmaamay in maalin kasta ay qaar u dhimanayaan gaajo iyo haraad.

Roob yari deegaankiisa ku soo lalaabatay afar xilli oo xiriir ah aya hoos u dhigtay nacfigii xoolaha oo ay muddo dheer ku tiirsanaayeen.

Guure ayaa sheegay in dhanka kale ay caqabad kala kulamaayn helitaanka adeegyada caafimaadka. Deegaanka ayuu xusay in uusan xarun caafimaad lahayn, taas oo sababtay in aysan wax daryeel ah u heli karin qofkii ka xanuunsada.

“Aniga gabar ila dhalatay ayaan habeen hore qaaday markii ay habeen iyo maalin foolanaysay, Cadaado ayaan geeyay gaarigu wuxuu qaatay $60, isbitaalku waa roonaa oo kan weyn ee Cadaado ayaan gaynay, balse lacag $150 ah ayaa gashay.”

Guure ayaa sheegay in 4 carruur ah oo gaaray da’da waxbarashada oo daruus la’aan ah ay guriga u joogaan. Wuxuu tilaamay in uusan deegaanku lahayn iskuul, taas oo keentay in aysan carruurtiisu tacliinta fursad u helin.

Ninkaan ayaa xusay in ay murug badan ku hayso dhibaatooyinka qoyskiisa isku biirsaday oo uusan hayn qaab uu ku xalliyo. In ka badan 20 sano oo uu xoolo dhaqato ku ahaa miyiga Galgaduud wuxuu sheegay in uusan caqabadaan oo kale horay u arkin.

Ganacsatada Cadaado oo boqollaal xoolo dhaqatada ah ka joojiyay daymihii ay siin jireen ayaa sheegay in ay ka cabsanayaan in dukaamadoodu u burburaan amaahda reer miyigu qaateen oo aysan soo celin muddo dheer.

Maxamed Cali Faarax oo ka mid ah ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in bakhaarkiisa oo lagu iibiyo noocyada kala duwan ee raashinka ay ku xirnaayeen in ka badan 90 qoys oo xoolo dhaqato, kuwaas oo dhamaantood hadda laga xiray buugaagtoodii. Qaarkood wuxuu sheegay in aysan waxba bixin ku dhawaad 20 bil, taas oo go’aankaan keentay.

“Daynka dadka waligiis waa la siin jiray waana celin jireen, laakiin illaa saddex xilli roobaad ayaysan waxba ka soo laaban xoolo dhaqatada, taasi waxay sababtay in ay dhaqaaleheenii saamaysay waxay noqotay in ganacsigeenii uu hoos u dhacay, si aan u badbaadsano ayaan u joojinay daynka.”

Maxamed ayaa sheegay in ay dayn uga maqan tahay in ka badan $5,000. Wuxuu xusay in uusan rajo badan ka qabin in uu dib u heli doono lacagtaas, maaddaama xoolo dhaqatadii ka qabtay ay abaaraha ku cayroobeen.

Tani waxay ka mid tahay saamaynta xun ee ka dhalatay abaaraha soo lalaabtay iyo jilaalka dheeraaday, taas oo keentay in dadku waayaan ilihii ay ku tiirsanaayeen, sidoo kalena uusan beddel kale jirin.

The post Roob la’aan sababtay dhaqaale xumo iyo dayn la’aan nolol xumo biday reer miyiga Galgaduud appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxaa xirmay 33 iskuullo hoose iyo dhexe ah oo ku yaallay deeegaannada Hog-dugaag, Haad-fuul, Balli-howd, Garas-wene iyo kuwo kale oo hoos taga degmooyinka, Cadaado, Gaalkacyo, Dhuusamareeb, Guriceel iyo Cabudwaaq.

Qoysaskii carruurtan ayaa u hayaamay deegaaanno aysan waxbarasho ka jirin si ay daaq iyo biyo ugu helaan xoolahooda, halka kuwo kalena ay ku hareen tuulooyinka laga guuray oo aysan daruus ka socon.

Maxamed Cabdi Axmed ayaa sheegay in 4 carruur ah oo u dhiganayay iskuulka hoose ee Haad-fuul ay waxbarasho la’aan ka yihiin tan iyo bishii December ee sanadkii hore, markii inta badan dadkii deegaanka ay isaga hayaameen.

“Abaarta na saamaysay darteed ayay ilmihii waxbarashadu uga xirantay. Reer miyigii iskuulka dhiganayay qaar badan deegaanno kale ayay u hayaameen. Murug weyn ayay igu haysaa oo waxaan ahay waalid ubadkiisii waxbarasho la’aan ay noqdeen, hantina aan u hayn.”

Maxamed ayaa sheegay in uusan awoodin $10 oo halkii qof wax lagu baro iskuullada gaarka ah ee magaalada Dhuusamareeb. Sideed bil oo ay waxbaranayeen ayuu xusay in uu isbeddel weyn ku arkay.

Wuxuu naawilayay in ay heer wanaagsan ka gaaraan tacliinta, maaddaama uusan isagu horay wax u baran. Qoyska Maxamed oo 10 qof ah waxay cunno xumo ku haysataa deegaanka Haad-fuul oo inta badan ay ka hayaameen dadkii ku noolaa.

Waxaa ku haray isaga iyo toban qoys oo kale oo awoodi waayay qarash iyo gaadiid ay ku guuraan. Waxay ku tiirsan yihiin 37 kiilo oo bur, Sonkor, iyo bariis ah oo 20 bishii March ay ku caawiyeen gudiga abaaraha Dhuusamareeb. Si uu muddo dheer u gaarsiiyo hal mar ayay maalinkii karsadaan.

Carruurtiisa oo yar yar ayuu xusay in ay xamili la’yihiin gaajada.

“Qoyka xaaladiisu waa adag tahay, halka waqti ayaan si dhib ah ku karsanaa. Mar waa la helaa, marna waa la waayaa. Xoolo nacfi ma lahan wax kalena kuma tiirsanin, ma xamaali karo oo lug ayaan la’ahay.”

Maxamed ayaa sheegay in lug mar hore ay xabad uga dhacday ay xanuun joogto ah ku hayso, taas oo uusan ka qaban karin shaqooyinka xoogsiga. Wuxuu tilmaamay in xaaskiisa ay umul tahay carruurtiisuna aysan weli hogaamin. Wuxuu xusay in 3 bil ee ugu danbaysay ay muteen nolol adag.

Saamaynta abaarta iyo cudurro isku raacay ayay uga dhinteen 60 ari ah iyo 5 geel ah oo noloshoodu ay ku tiirsanayd. Labaatan neef oo u hartay ayuu sheegay in aysan wax nacfi ah lahayn, kuwaas oo oonka iyo gaajada la dhimanaya.

Dhanka kale waxaa ku adag helitaanka biyaha. Deegaanku ma lahan ceel-biyood, bacaad badan oo ku soo rogmadayna wuxuu sababay in aysan booyaduhu soo gali Karin. Halka Fuusta waxaa la iibiyaa $5 oo aysan awoodin. Waxay ku tiirsan yihiin 20 liitar oo dadka dhaama ay ku caawiyaan.

“Qofkii awooda xitaa waa ku qaali. Booyadaha ayaa laga baryaa oo nin baa mar ku dayminayo oo is leh roob baa la heli doonaa midna wuuba kuu diidayaa. Biyah dhibaato weyn ayaan ku qabnaa.”

Maxamed ayaa sheegay in uu waydiin joogto ah kala kulmayo ganacsato Dhuusamareeb jooga oo ku leh $2,700 oo ah dayn dhowr sano isku gaartay oo uusan bixin karin xilligan adag.

Deegankan Haad-fuul oo Dhuusamareeb dhanka bari ka xiga 26 km waxay Wasaaradda Waxbarashada Galmudug iskuulka ka hirgalisay bishii April 2024. Waxaa dhiganayay 136 arday oo hadda dhamaantood daruus la’aan noqday.

Reer guuraaga ku nool miyiga fog ee Galmudug waxay ka siman yihiin tacliin la’aanta carruurtooda haysa. Jilaalka ayaa ku qasbay in ay xoolaha calaf iyo biyo uga raadiyaan deegaano kale.

Saynab Maxamed Cabdi waxaa tan bishii Janaayo waxbarasho la’aan ka ah saddex carruur ah oo dugsiga hoose ee Hog-dugaag uga dhiganayay fasallada 1, 2, iyo 3. Waxay sheegtay in iskuulka ugu dhow uu ku yaallo magaalada Cadaado uu u jirta 40 km, taas oo aysan hayn qarash ay ku gayso.

“Waxbarasho la’aantoodu aad ayay ii dhibaysaa, sababtoo ah magaaladii ma gayn karo oo lacagta  iskuulka kama bixin karo. Anigii magaalada ma dagi karo oo guri kuma lihi kirana ma awoodo.”

Saynab ayaa sheegtay in in tuullada ay ku hareen iyaga iyo shan qoys oo kale. Dadkii la deganaa oo xoolo dhaqato ahaa abaarta darteed ayay isaga guureen. Waxay xustay in ay duruuf dhaqaale oo haysata ay la guuri waayeen xoolana aysan u joogin.

Qoyskeeda oo 9 qof ah ma heli karaan cunno iyo biyo ku filan, taas oo culayska ku sii badisay. Waxay hal mar karsadaan kaalmo aan joogto ahayn oo ay ka helaan ehelkooda degan Cadaado ama gaajo ayay ku seexdaan haddii ay waayaan.

Waxaa ka xirantay dhamaadkii Janaayo maqaayad ay cunnooyinka bisil ku iibin jirtay oo ay noloshoodu ku tiirsanayd, taas oo maalinkii ay ka helaysay $10 illaa $15 oo u ay ku dabooli jirtay baahiyah reerka. Geediga xoolo dhaqatada oo macaamiil u ahayd ayaa saameeyey ganacsigeedii.

“Markii hore shaah iyo qado ayaan iibin jiray oo meherad ayaa xaafada iigu taallay. Hadda waa xirantay oo dadkii waa guureen kuwa harayna waxba ma haystaan. Ganacsi shaqaynaya ma jiro haddii aysan dad joogin.”

Qoyska Saynab ma heli karaan biyo ku filan. Ceelka deegaanka wuxuu cilladoobay 2 bil ka hor, taas oo sababtay in booyaduhu ay halkii fuusto iibiyaan $4 oo awoodeeda ka baxsan. Arintaas in ay maalinkii isku celceliyaan hal caag oo ay waydiistaan dariska.

Waxay xustay in aysan ku filnayn reerkeeda oo badan, balse aysan doorasho kale haysan. Saamaynta abaarta iyo cudurro aysan garanayn oo isku raacay ayay sanadkii hore ku waayeen 50 ari ah oo ay xoolo ka lahaayeen. Shaqooyin xamaal ah oo ninkeedu marar badan ka raadiyay Cadaado ayay sheegtay in uusan ka helin.

Dhanka kale Baashi Ducaale oo ah agaasimaha qorshaynta ee Wasaaradda Waxbarashada Galmudug ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in carruurta ka soo jeeda qoysaska reer guuraaga iyo danyarta ah ee waxbarashadu ka joogsatay ay caqabad weyn noqotay.

Wuxuu tilmaamay in iskuulladii bilaashka ahaa ay saamaynta jilaalka darteed u xirmeen. Arimahan ayuu xusay in ay curyaamiyeen dadaalkii wasaaraddu deegaannada durugsan uga hirgalisay tacliinta lacag la’aanta ah.

“Ardaydii waxay iskuulkii u imaan waayeen in dadku ay xoolaha baad iyo biyo u raadinayaan oo carruurtii ay la guureen iskuulladii oo furan iyo magacalimiintii oo jooga ilama ma imaanayaan.”

Baashi ayaa sheegay in xaalada abaarta oo daran darteed aysan ku guulaysan talaabooyin ay qaadeen si iskuulladaan aysan u xirmin.

Wuxuu tilmaamay in hadda ay dowladu awoodda isugu gaysay sidii dadka noloshooda loo badbaadin lahaa, maaddama ay waayeen ilihii ay ku tiirsanaayeen.

Abaaraha soo laalaabta waxay saamayn xoogan ku yeesheen waxbarashada iyo nolosha kale dadka reer guuraaga ah. Waxayna sidoo kale yareeyeen fursadihii ay heli kareen qoysaska deegaannada durugsan ku nool.

The post Iskuullo u xirmay dhaqaale la’aata ka jirta Galmudug roob yarida darteed appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Qoysaskan oo danyar ah waxaa ku adkaatay inay iibsadaan biyo qaali ah oo booyado looga keeno deegaanka Sool oo qiyastii 80 km u jira magaalada Taleex. Waxay sheegeen in halkii fuusto ay gaartay lacag u dhexaysa $12-$15 oo awoodooda ka baxsan.

Yaasiin Axmed Ciise oo ka mid ah dadka ay dhibaatadan haysato ayaa sheegay in qoyskiisu ay ku tiirsan yihiin dhowr liitar oo ay ka soo baryaan dadka dhaama. Maalinkii aysan ka helin ayuu xusay in ay oon ku joogaan, maaddaama aysan doorasho kale haysan.

“Qoyskayga xaaladiisu meel khatar ah ayay maraysaa, caqabadda noogu weyn ee na haysatana waa biyo la’aan. Carruuurtu in y oon iiga dhintaan ayaan ka cabsi qabaa. Si aan la xisaabi karin ayay noo saamaysay, waxaana arintaan keenay shilin aan ku iibsano ayaan weynay.”

Yaasiin ayaa sheegay in biyo yarida ay qoyskiisa u wehliso cunno xumo. Wuxuu xusay in afartii bil ee ugu danbaysay uu shaqo la’aan ahaa, markii ay meesha ka baxeen shaqooyin dhismaha guryaha ah oo nolol-maalmeedka uu ka soo saaran jiray.

Wuxuu u sababeeyay saamaynta jilaalka oo keentay in shirkadihii dhismaha iyo dadkii wax loo dhisi jiray ay dhaqaale xumo darteed u joojiyeen. Ninkan ayaa tilmaamay inuu subax walba magaalada u baxo si uu u soo raadiyo qof shaqo u dirsada, balse galabkii uu dib u soo noqdo isagoo faro maran.

Qoyskiisa oo 10 qof ah ma heli karaan cunno hal mar ku filan. Dadka dariska la ah ayaa marmar waxyar isugu dara, markii aysan kaalmadaas helin waxay ku qasbanaadaan inay gaajo ku joogaan.

“Cunto la’aan ayaa aad noo saamaysay, xaaladduna waa nagu adag tahay. Reerka qadada hal waqti waxaa u kariya dadka dariska ah, marna hal kiilo oo bariis ah ayaan soo daynsanaa. Xilli kalena waxba lama cuno, meel adag ayay nala maraysaa.”

Yaasiin oo 45 jir ah ayaa sheegay in xaaladan oo kale uusan horay ula soo kulmin. Waxaa isku raacday shaqo la’aanta iyo ceelashii deegaanka oo biyo la’aan noqday. Wuxuu tilmaamay in dukaamo ay daymo ka qaadan jireen ay ka joojiyeen, markii ay ku badatay.

Ninkaan ayaa sheegay in loo haysto $1,580 oo ah dayn isugu jirta qaar horay loogu lahaa iyo qayb shantii bil ee ugu danbaysay ku gashay biyaha, raashinka iyo baahiyaha kale ee reerka. Dadkii uu ka qaatay ayaa joogto u soo waca, balse ma hayo xal uu ku bixiyo.

Qoyskiisa waxaa cunno xumada iyo biyo yarida u wehliya hoy la’aan. Waxaa bishii hore laga soo saaray saddex qol oo ay ku noolaayeen, markii uu afar bil bixin waayayn min $40 oo kiro ah. Arrintaas ayaa u horseeday in ay bannaan yaal u noqdaan qorraxda iyo dhaxanta.

“Hoy nagu filan ma haysanno. Carruurta banaan cidlo ah ayay jiifsadaan. Waxaa ku jira gabadho aan u cabsanayo in habeenkii loo soo dhaco. Hal qol oo nalagu caawiyay oo aan wada qaadin ayay joogaan. waxaana keentay awood la’aanta dhaqaale.”

Yaasiin ayaa sheegay inay waxbarasho la’aan ka yihiin 6 carruur ah oo u dhigan jiray iskuul hoose iyo dhexe. Wuxuu awoodi waayay $60 oo isku darkooda bishii laga qaadi jiray. Ninkaan oo weligiis ka mid ahaa muruq-maalka magaalada Taleex wuxuu xusay in xaaladdaan ay walwal galisay.

Dhanka kale, Qoyska Laki Saleebaan Cabdi oo 9 qof ah waxay bishan iyo tii ka horraysay awoodi la’yihiin biyo ay joogto u isticmaalaan.

Waxay sheegtay in ceel-gacmeed u dhow gurigooda oo ay bilaash uga cabi jireen uu gabi ahaanba guray horraantii Fabraayo. Waxay iibsan la’yihiin biyaha ay booyaduhu keenaan oo lacag badan ah.

Laki ayaa sheegtay in qoyskeeda ay intaas u dheer tahay cunno xumo. Ninkeeda oo horay uga tirsanaa ciidanka Puntland ayaa u soo wareegay dhanka maamulka Waqooyi bari welina wax mushaar ah looma billaabin, taas oo keentay in uu shaqo la’aan noqday lix bil. Ma jirto meel kale oo dhaqaale ay ka helaan.

Haweenaydaan oo xaamilo ah ayaa xustay in ay magaalada Taleex marar badan ka raadisay shaqooyin dhar dhaqid ah si ay cunno ugu hesho carruurteeda, balse ay ku hungowday.

Laki ayaa sheegtay in maalmaha qaar ay dabka ku shitaan ugu badnaan $2 oo ay ka helaan dad ay qaraabo yihiin oo degan Buuhoodle. Markii aysan waxba u soo dirin qatooyo ayay ku joogaan carruurteeda oo yar yar ah.

“Hal waqti ayaan wax karsanaa oo dab shidku naguma badna, meel ay wax naga soo galaana ma jirto. Xoolo, beero iyo ganacsi midna ma lihin. Qof meel uu hanti ku ogyahay oo ay ka soo galayso aysan jirin waa dareemi kartaa waa cayr faro maran.”

Laki ayaa sheegtay in labo carruurteeda ah oo 3 iyo 5 sano kala jira ay toddobaadkii ugu danbeeyay ku aragtay matag iyo qandho aan ka damayn. Waxay xustay in aysan hayn qarash ay isbitaalka ku gayso magaaladana uusan ku oolin mid bilaash ah.

Haweenaydan ayaa xustay in xilligaan oo ay soo dhawaatay dhalmedeeda aysan hayn lacag ay ku soo ogaato xaaladeeda caafimaad iyo tan cunuga. Habeennada qaar ayay tilmaamtay in ay ka seexan wayso dhabar xanuun daran oo aysan ogayn waxa ku sababay.

Laki waxaa dhanka kale walwal ku hayo labo carruur ah oo horay Qur’aan ugu dhigan jiray, balse lix bil oo aabbahood uu shaqo la’aan ahaa aan wax daruus ah qaadan. Waxay sheegtay in ay hilmaameen intii ay soo barteen, taas oo saamayn ku yeellanaysa mustaqbalkooda.

Intaas waxaa u dheer dayn $600 ah oo looga leeyahay bakhaarada raashinka oo mar kasta la soo waydiiyo aysana bixin karin.

Dhanka kale guddoomiyaha Taleex Axmed Cabdulaahi Cabdi ayaa sheegay in ceelasha qallalay ay ku tiirsanaayeen in ka badan 15,000 oo qoys oo isugu jira qaar magaalada degan iyo kuwo duleedkeeda ka soo aroori jiray. Roob yari 4 sano soo jirtay iyo dadka oo sii kordhaya ayuu u sababeeyay xaaladdaan.

Guddoomiyaha ayaa sheegay in dadka ugu liita ay u sameeyeen biyo dhaamin kooban ayna meelaha qaar ka bixiyeen raashin gargaar ah. Baahida jirta oo badan iyo dadka ay xaaladaan saamaysay oo kumannaan qoys ah ayuu xusay in aysan wax badan u tarin kaalmadaas yar.

Maamulka Waqooyi bari iyo hay’adaha samafalka ayuu ka codsaday in ay gacan ka gaystaan biyo yarida ka jirta degmada Taleex. Wuxuu xustay in haddii aan xal la helin ay ka sii dari karto heerka ay hadda joogto.

The post Ceelal qalalay oo biyo la’aan dhigay qoysas ku nool gobolka Sool appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Raggan oo shaqadan ku soo badanayay muddo afar bil ah ayaa si isku mid ah uga hela dhaqaale ay uga soo kabteen xaaladdo adag.

Xasan Yaasiin Cabdullaahi oo ka mid ah wuxuu si buuxda u maareeyay nolosha reerkiisa oo barakac ku ah deegaanka Xananley oo dhuusamareeb hoos tagta.

Wuxuu maalinle u shaqaystaa lacag u dhexeeya $10 illaa $15 oo faa’iiddo ah. Dhaqaalahaas ayaa u sahlay in uu arrad-tir, biyo iyo cunno ku filan uu u awoodo qoyskiisa oo shan qof ah.

Waxay ka soo kabteen nolol xumo badday in ay hal waqti dabka shidan waayaan.

“Markii hore waqtiyadda qaar waxaa laga yaabay in hal toddobaad guriga iska jooga oo aniga iyo carruurta isku kor baahanno, laakiin hadda mootadaas baan wataa. Gu’ iyo jiilaal ayay kala tahay nolashii hore iyo tan maanta.”

Qoyska Xasan ayaa hadda si buuxda uga soo kabtay nolol-xumo ay muddo wajahayeen, markii roob la’aan soo jirtay labo sano uu kaga dhamaaday 80 ari ah oo ay noloshoodu ku tiirsaneed.

Wuxuu xusay in ku shaqaysiga moodata uu kula taliyay in ay daris yihiin oo kaga horreeyay. Wxuuu sidoo kale baray wadisteeda taas oo dhiiragelin u noqotay.

Wuxuu ku iibsday $800 oo uu dayn kaga qaatay dad ay qaraabo yihiin oo ku nool dhuusamareeb.

Ninkaan ayaa tilmamay in uu maalintii saddex illaa afar jeer u baxo deegaanada Laas-xaadow, Bohol, Gal-xamur, Faragooy oo dhamaan uu ku leeyahay macaamiil uu u geeyo adeegyada ay u baahan yihiin sida raashinka iyo biyaha.

Shaqadaan muddada uu waddo darteed waxaa u suuroobay in uu iska bixiyo dayntii uu ku qaatay muudata wuxuuna tilmamay in hadda uu leeyahay qorshayaal cusub oo uu doonayo in uu kordhiyo gaadiidkiisa maaddaama uu ka arko fursad fiican.

“Bishiiyoo kale waxa kusoo gallo ayay ku xiran tahay, anigu bishii Kontan doolar ayaan meel dhigtaa.”

Xasan in uu maareeyay nolosha qoyska waxaa u dheer in sidoo kale uu markiii ugu horraysay waxbarasho ku daray saddex ka mid ah carruurtiisa.

Wuxuuu geeyay iskuul ku yaalla deegaankiisa oo horay dhaqaale xumo uu ugu dari waayay isaga oo bille uga dhiiba $20 isku darkooda.

Ninkaan ayaa tilmaamay in sidoo kale uu qorshaynayo in reerkiisa uu u soo raro magaalada Dhuusamareeb oo uu rabo in uu uga dhiso labo qol oo jiingad ah.

Si uu u dhiso gurigaas wuxuu bil kasta meel dhigaa $50 isaga oo hadda kaydiyay lacag dhan $400.  Wuxuu aaminsan yahay in uu ka bixi karo nolosha magaalada maaddaama dhaqaala soo gala uu ku filan yahay.

Dhamaan ragga ku shaqaysta mootooyinkaan ayaa si isku mid ah u hela dhaqaalaha beddelay hab nololeedka qoysskooda. Cabdimahad Maxamud Xasan muddo afar bil ah oo uu shqaynayo wuxuu kasbatay boqolaal macaamiil ah oo uu joogto ugu shaqeeyo.

Ninkaan oo horay u ahaa xoogsade dhismaha guryaha kaga shaqaynayay magaalada Dhuusamareeb aana heli jirin wax ku filan nolosha qoyskiisa ayaa arrintan u noqotay fursad uu mahdiyay.

Wuxuu sheegay in ay kaga dhib yar tahay kana dhaqaale badan tahay.

“Waxaad qof gacantiisa ka sugta iyo waxaad adigu nolashaada ku maarayso farqi wayn baa u dhaxeeya. Bini’aadanka baryihiisa dhibaato ayay leedhaay wanaag malahan.”

Cabdimahad ayaa sheegay in qoyskiisa oo ka kooban todobo qof ay hadda si joogto ah u helaan cunno ku filan. Sidoo kale wuxuu ka soo raray duleedka magaalada oo ay barakac ku ahaayeen muddo sanad ah isaga oo guri labo qol ah uga kireeyay gudaha magaalada, kaas oo bishii uu ka dhiibo $30.

Wuxuu sheegay in  ay ka soo kabsadeen nolol xumo ay wahayeen labaddii sano ee la soo dhaafay oo si tartiibtartiib ah ay u sii dhamaanayeen tiro arri ah oo noloshoodu ku tiirsaneed. Waxaa isku raacay cudurro aysan aqoon iyo daaq la’aan.

Ninkaan oo maalintii shaqaysta ugu yaraan $10 ayaa xusay in uu u kala qaybiyo masruufka reerka iyo in uu iskaga gudo daymo lagu lahaa.

Waxa ugu wayn ee uu bixinteeda ku hawlan yahay ayaa ah kun dollar oo uu mootada ganacsato uga daynsaday iyo $800 oo uu horay raashin ugu qaatay intuusan shaqadaan billaabin.

“Dayman badan ayay iska bixiyay bakhaaro aan raashin ka qaatay oo kale, wuxuu iskugu jiray raashin xoola iyo mid dad ba la siiyay ayaan ku qaatay oo waraaqa badan iga qornaayeen lacag dhan $1,000.”

Cabdimahad ayaa sheegay in shaqadiisa uusan ka maarayn qoyskiisa oo kaliya ee sidoo kale uu caawin joogto ah siiyo shan reer oo ay qaraabo yihiin kuwaas oo miyiga ay ka soo wada xaroodeen.  

Ninkaan oo ah 30 jir noloshiisa oo dhan ku soo qaatay miyiga ayaa xusay in shaqadaan ay u herseeday noloshii ugu wacneed ee abid soo marta. Wuxuu tilmaamay in markii hore ay ku dhalatay ka dib markuu arkay dad badan oo ku shaqaysanaya.

Reer guuraaga oo fahmay adeegeeda ayaa si joogto ah ugu xirmaya mootada. Maxamuud Xaashi Culusow oo ku nool deeganka Bali-hogol oo Dhuusamareeb dhanka barri kaga beegan 20km wuxuu kamid yahay dadka reer miyiga ah ee macaamiisha joogtadda ah u ah raggan.

Wuxuu tilmaamay in uu ku xushay adeegga ay degdegga ugu keenayso iyo qiimaha yar ee uu awoodo oo ay ka qadayso. ka hor wuxuu tilmamay in uu lahaa awr uu rarka ku soo qaato balse hadda ay noqdeen caato aan rar galin taas oo ku qasabtay in uu mootada adeegsado.

Roob yarida daba dheeraaday ee soo jirtay sanooyinkiii ugu dhanbeeyay ayaa sababtay u weecdaan dhinaca ku shaqaynta mootooyinka loo yaqaano Faakoon.

The post Qoysas ku nool Galgaduud oo cunno xumo uga baxay adeegsiga mooto Faykoonta appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Maxamed Cali Salaad oo ka mid ah boqollaal qoys oo dhibaatadaan ay saamaysay ayaa sheegay in arigiisa oo 200 ahaa ay ka dhinteen 170 ka mid ah. 30 u hartay ayuu xusay in 13 ay xanuunsan yihiin, halka inta kalena aysan cad, caano ama suuq gayn midna lahayn.

Nolol-maalmeedka qoyskiisa ayuu maarayn la’yahay, markii uu meesha ka baxay nacfigii xoolaha. Wuxuu sheegay in ay ku adkaatay helitaanka cunnada iyo biyaha labadii bil ee ugu danbaysay.

Waxay dabka ku shitaan dayn uu ka qaato dukaamada tuullada Gurmale oo mararka qaar loo diido.

“Waxa noogu daran waa biyaha, baadka iyo daawada, marba qof ayaan dayn ka soo qaadaa waa mid aan ka helo iyo mid aan ka waayo. Xoolahaas ayaan ku noolayn wax saylad la gaynayana ma jiraan. Dad iyo duunyo gaajo ayay ka siman yihiin.”

Maxamed ayaa sheegay in gacan marnaantiisa ay saamayn ku yeelatay nolosha qoyskiisa oo 12 ah, kuwaas oo uusan waxba u awoodin. Waxaa yar rajada uu ka qabo in ay u badbaadaan neefafka u haray oo cudur iyo baahi is kugu darsameen.

Wuxuu xusay in deegaanka uusan 2 sano roob fiican ka di’in, taas oo keentay in ay xooluhu nuglaadaan. Meesha ay degan yihiin oo aysan joogin dhaqaatiirta xoolaha, daawo bilaash ahna aan laga helayn iyo dhaqaale xumada haysa ayaa quus-galisay.

Calaamadaha cudurka arigiisa uu ku arkay ayuu sheegay in uu garanayo, balse uusan kala tacaali karin.

“Xooluhu waxay qabaan jadeeco, qoor-laab iyo kaduudiye, waxaana keenaya cunto la’aanta iyo dhulkii oo saxare noqday oo daaq ayay waayeen, inta hartayna maanta mise berri ayay dhiman karaan, haddii aan gurmad deg deg ah la helin.”

Maxamed ayaa sheegay in 30 neef oo ka rimanaa arigiisa ay wada dhinteen. Markii hore ilamaha oo mayd ah ayay soo tureen, iyagiina waa raaceen.

Xilligaan oo jilaal adag ah ayuu xusay in ay wajahayaan qoraxda maalinkii iyo dhaxanta habeenkii soo dhacda oo aysan haysan hoy ay ka galaan.

Aqal Soomaali ay lahaayeen ayay bishii Nofeember uga soo guureen miyi u jira qiyaastii saddex saac oo socod lug ah, markii ay waayeen gaadiid ay ku rartaan.

Carruurtiisa oo xaaladdaan ay ku cusub tahay ayaa la qabsan la’.  Qoyska ninkaan waxaa intaas u dheer biyo yari.

Wuxuu sheegay in xaaskiisa ay maalin kasta caag 5 liitar qaad ah ka soo bariso qoysaska dhamaa, maaddaama aysan heli karin lacag ay biyo ku iibsadaan.

“Buraan ayaa noogu dhow oo 85 illaa 100 km noo jirta cid gaari kartana ma lahan oo booyadihii xitaa waa diideen. $170 ka yar kuma keenayaan. Fuustada biyaha ah waxay gaartay $5 mana awoodno waxaa noogu danbaysay hal fuusto oo labo toddobaad ka hor ay hay’adda Tadamun noo dhaamisay.”

Maxamed ayaa sheegay in uu culays kala kulmayo dayn $2,000 ah oo sannad iyo bar looga leeyahay deegaanka. Xilliyo kala duwan ayuu reerka ugu qaatay raashin, biyo iyo arrad-tir.

Roob la’aanta oo xoolaha saamaysay ayaa keentay in uu ka waayo neef uu ku dayn baxo.

Qoyska Ibraahim Axmed Saalax oo 13 qof ah waxay awoodi la’ yihiin dhamaan adeegyada aas-aasiga ah tan iyo bishii November ee sanadkii hore. Wuxuu sheegay in xoolihiisa ay noqdeen wayd aan lahayn cad, caano iyo suuq midna, meel kalena uusan dhaqaale ka soo galin.

“Biyo ma haysano iyo cunno oo waa ka liidanaa. Dadkii wax iibsan jiray wuu ka dhamaaday ganacsigii, dadkii xoolaha ku noolaana iibkii iyo qallinkiiba waa laga waayay. Afar naq ma aanan helin dhibaatadaas ayaa lagu nool yahay oo khatar ayaa jirta.”

Ibraahim ayaa sheegay in qoyskiisa ay hal mar dabka saartaan in yar oo uga danbaysa raashin min 25 kiilo oo bur, bariis iyo sonkor ah oo dhamaadkii Diseember ay ku caawisay hay’adda Tadamun oo ka shaqeeysa arrimaha gargaarka. Wuxuu xusay in uu ka sii idlaanayo wax kalena uu hayn.

Sagaashan geel ah iyo ari ah oo uu dhaqanayay waxa ka dhintay 57 ka mid ah. 33 ka hartay ayuu tilmaamay in qaarkood ay xanuunsan yihiin, sidoo kalena uusan u hayn qarash uu biyo iyo calaf ugu iibiyo.

“Xooluhu waa bahan yihiin kuwii rimanaa geela iyo ariba waa dhicinayaan, kadibna waa dhimanayaan ariga jadeeco ayaa haysa, neefkii aad isleedahay wuu macyahay, markii la qalo hilibkiisa waa madow oo lam cuni karo.”

Ninkaan ayaa xusay in saddex carruur ah oo iskuul hoose iyo dugsi Qur’aan uga dhigan jiray deegaanka Sibaaye oo miyigiisa ay joogaan la soo eryay bishii hore. Wuxuu 3 bil bixin waayay min $5 oo laga qaadi jiray. Qoys qaraabadiisa ah oo ay la joogi jireen ayaa iska soo diray, markii daruustu ka joogsatay.

Aqoon yarida reer guuraga iyo in aysan lahayn xeelad kale oo ay kaga hortagan cudurrada soo wajaha xoolahooda ayaa rajo beel galiyay.

Dhaqtar Faarax Guuleed Cumar oo ku takhasusay daaweynta xoolaha ayaa Raadiyow Ergo u sheegay in cudurrada ay dadku sheegeen qaarkood ay sababtay saamaynta roob la’anta.

Wuxuu xusay in ay jiraan daawooyin ay Ogso ka mid tahay oo lagula tacaali karo, isagoo xoolo dhaqatada u soo jeediyay in neefka la duray ay muddo toddobaad ah iska ilaaliyaan cadkiisa iyo caanihiisa si uusan cudurku ugu gubin.

“Cudurradaan labo arimoodba waa sababaan saamaynta cimilada isbeddelaysa ay ku yeelanayso ama abaaraha. Neefka inta badan mandheertu kama soo baxdo, calooshuna waa madoobaataa, sidaas ayuu ku dhintaa ilmuhuna jirro ayuu ku dhashay oo wuu raacaa. Dhalmaa la yiraahdaa nafqo darro ayaana keenta. Waa in calaf la siiyo si uu difaac u yeesho.”

Xoolaha oo inta badan dadka Soomaaliyeed ay noloshoodu ku tiirsan tahay waxaa sannadihii ugu danbeeyay dhibaato ku haya cudurro, daaq la’aan iyo biyo yari. Dadka reer guuraaga ah oo ay il dhaqaale u ahaayeen ayaa wajahaya culaysyada ugu daran.

The post Reer-guuraaga Sanaag oo wajahaya cudurro uga dhacay xoolaha iyo cunno xumo appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxay qaarkood dulsaar ku noqdeen dad eheladooda ah oo magaalada ku nool, halka kuwa kalana ay miciin bideen xerada Gooja-cadde oo aysan ku haysan dhamaan adeegyada aasasiga u ah nolosha.  

Caasho Maxamuud Jaamac oo ka mid ah waxaa ku adag inay cunno u hesho qoyskeeda. Waxay maalinta dhan ku wareegtaa xaafadaha magaalada iyada oo kaalmo waydiisanaysa. Waxay soo heshaa ugu badnaan kiilo raashin ah, taas oo aan ku filayn carruurteeda oo 12 ah.

“Marna waa helna marna waa waynaa. Waxaan ku tiirsanahay kaalmo aan ka helno dadka muslimka iyo dayn aan ka soo qaadano dukaamada noo ogolaada. Dad xoola dhaqato ah oo nacfigooda ku tiirsan ayaan ahayn. Iyagiina markii ay naga dhamaadeen ayaan magaalada u soo cararnay.”

Caasho ayaa sheegtay in carruurteeda oo kan ugu yar uu 10 bil jiro ay la qabsan la’yihiin qatooyada waqtiga dheer. Haweeyneydan ayaa xustay in ilmaheeda aabbaahood uu shaqo la’aan darteed guriga joogo.

Waxaa dhanka kale ku adag helida biyaha. Waxay tilmamtay inay ku tiirsanyihiin hal jirgaan oo dhabarka uga soo qaado ceel riig ah oo gaar loo leeyahay oo ay u dan-sheegato, kaas oo xerada u jira 7 km.

“Hoyga aan ku noolnahay waa meelihii ay askartu daganaan jireenoo bushash dhamaad ah. maalinkii qorraxda nama celin karo. habeenkiina qabowga nagama celin karo, sidoo kalana naguma filno. Danta nagu qasabtay meel kale waa waynay.”

Caasho ayaa sheegtay in wali carruurteeda aysan ka soo kaban daal ay kala soo kulmeen socdaal lug ah oo labo maalin ku soo qaatay, kaas oo ay kaga yimaadeen deeganka Boocame oo lascaanood u jira qiyaastii 30 km.

Waxay xustay in xaaladan ay uga waxbarasho beeleen afar carruur ah oo dugsi Qur’aan uga dhigan jiray deegankoodii, kuwaas oo ay bishii ka bixin jirtay $60 isku darkooda.

Dugsiyada magaalada Lascaanood oo halkii qof wax lagu baro $15 ayay sheegtay inaysan awoodi karin. Waxay cabsi ka muujisay mustaqbalka waxbarasho ee carrurteeda.

Dhanka kale waxay xustay in si joogta ah loo soo waydiyo $500 oo intii ay deegankoodii joogeen raashin, arrad-tir iyo calaf ugu soo qaaday xoolihii u joogay.

“Noolasheenei hore waxaynu ahayn dad xoola leh oo cad iyo caanaba heli kara oo isku filan. Hadda waxaan galnay nolol adag oo biyo yari, cunno la’aan iyo waxbarasho la’aan leh. Deegaankii roob yari daran ayaa ka dhacday meel aan u laaban karna ma ahan.”

Caasho ayaa sheegtay in qoyskeeda oo xooluhu u ahaayeen ishooda dhaqaale ay roob yari jirtay sanadkii hore uga dhinteen 180 ka mid ah 200 oo ari ah oo ay noloshoodu ku tiirsnayd.

Labatan neef oo hadda u haray oo saygeeda uu magaalada ku keenay hayaan ku qaatay afar maalin ay yihiin wayd aan nacfi lahayn, sidoo kalana aysan u awoodin in ay u iibiyan biyo iyo calaf.

Reer guuraga ay saameeysay roob yarida dalka ka jirtay muddoyinkii ugu danbeyay ayaa ka siman nolol xumada aysan hayn xalkii ay uga bixi lahaayeen.

Cibaado Jaamac Guuled oo ka mid ah dadka ka soo barakacay tuulada Qurac-dheere oo hoos taga magaalada Lascaanood, waxay tilmamtay in qoyskeeda oo 7 qof ah ay wajahayaan xaalad adag oo dhanka nolosha ah.

“Hal mar oo aan mar si u helno ayaan dabka shidanaa. Haddii aan heli karno saddex mar ayaan jeclaan lahayn inaan dabka shidano, laakiin ma awoodno. Nolosheenu aad ayay u hooseysaa, biyo cunto iyo waxbarasho ma haysano. Wax aan haysano malahan.”

Cibaado ayaa sheegtay in shaqooyin xoogsi ah oo ay marar ka duwan ka raadisay magaalada aysan soo helin. Dadka oo aan aqoon ayaa adkeeyay.

Dhanka kale waxay xustay in qoyskeeda ay culays ku qaban helida biyaha. Waxay ku tiirsanyihiin hal jirgaan oo ay ka soo dawarsadan dadkii hore u deganaa xerada.

Waxay ka faro maran-yihiin $4 oo ay fuustadii iibiiyan gaari dameero keena biyaha. Waxay sheegtay inay ku adkaato inay dayn kaga qaatan, maaddaama aan la aqoon oo ay deeganka ku cusub yihiin.

Haweeyneydan ayaa sheegtay in dhanka kale ay waxbarasho la’ aan ka yihiin saddex carruur ah oo horray dugsi Qur’ aan uga dhigan jiray deegaankoodii.

Cibaado oo kaligeed ku ah maaraynta nolosha reerkeeda ayaa xustay in nolol xumada ku haysa xerada ay u dheertahay walwal joogta ah oo ay kala kulmeyso dayn lagu leeyahay.

“Kun doollar ayaa la iiga leeyahay bakhaaradii deegaanka oo aan raashin iyo calaf ugu soo qaaday reerka iyo xoolaha. Biyihii aan cabanay waa laiga yeeshay. Dayntaas culays aad iyo aad u badan ayay igu haysa. Qof dayn lagu leeyahay wad garan kartaa, kama seexdo meel aan ka bixiyana ma garanayo.” 

Qoyska Cibaado oo weligood xoola dhaqato ahaa ayaa roob yarida ku waayay 36 oo ka mid ahaa 50 ari ah oo ay noloshoodu ku tiirsanayd. Waxay uga le’deen biyo yari, bad xumo iyo cudurro aysan aqoonsan oo isku raacay.

Afar iyo toban neef oo u haray ayay xustay in ilmaheeda aabbaahood uu kula haray deeganka oo aysan ku haysan calaf iyo biyo toona, kuwaas oo ay rajo xummo ka muujisay in ay u sii nagaan doonnan.

Dadka ilahoodi nolosha ku waayay roob yarida oo xeryaha lagu barakacay oo aysan nolol dhanta ka helin ku biiray ayaa rajo xumo ka mujiyay sidii ay xaaladan uga samata bixi lahaayeen, maadaama ay ku suganyihiin xaalad ceyrtow ah.

Boos Dubad Boos oo ah guddoomiyaha magaalada lascaanood ayaa sheegay in qoysaskaan ay ku sugan yihiin xaalad aad u liita. Wuxuu xusay inaysan u awoodin inay gargaar siiyaan, maaddaama aysan wax dhaqaale iyo taageero midna haysan.

“Baahiyaha ugu daran waa biyaha cunnada, hoyga iyo caafimaadka. Waxay ka aradanyihiin dhamaan adeegyada aas-asiga ah. Waa dad aan waxbo haysan oo ay roob yaridu saamayn daran ku yeelatay. Nadaafad daradda musqul la’aanta ka dhalatay ayaa ugu daran. Wax gargaar ahna ma helin.”

Gudoomiyaha ayaa sheegay in tan iyo bishii December ay diwaangaliyeen ku dhawaad 200 qoys oo roob yarida ka jirtay deegaannada ku dhow magaalada Lascaanood ay sameeysay.

Wuxuu xusay in xaalada dadkaan ay la wadaageen dowlada iyo hay’ adaha gargaarka, basle aysan wax jawaab ah ka helin.

The post Qoysas ka fursan waayay xaaladda barakaca oo Laascaanood ku wajahaya nolol xumo appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Waxaa qallalay ceelashii biyaha, iyadoo deegaannadan ay xirmeen xarumihii waxbarashada iyo caafimaadka. Qaar ka mid ah oo ku nool deegaannada Xiriiro iyo Barookhle ee gobolka Bari ayaa Raadiyow Ergo u sheegay inay hayso cunno xumo iyo biyo yari.

Mahado Cilmi Mataan waxaa ka badbaaday xoolaheeda 30 ari ah oo iib iyo caano midna aan lahayn. Waxay horay roob la’aanta ugu waysay 150 neef oo qoyskeeda ay ku tiirsanaayeen. Waxay quus ka joogtaa helidda nolol-maalmeedka.

Waxay tilmaamtay in dagaalka saamaysay iyo roob la’aan ay burburiyeen hab-nololeedka carruurteeda oo 11 ah, kuwaas oo agoon ah. Waxay maciin bidday raashin dayn in ay ay door-biddo si ay u badbaadiso, taasi oo maalintii hal mar ay u kariso.

‘Xaaladeenu waa adag tahay wax aan cuno ka baxsano ma haysano wax shaqo ah oo meel nooga yimaada ama cid wax noo soo tuurtana ma jiraan. Baahi ayaa jirta oo col iyo abaar ayaa na helay. Saamayn weyn ayaa jirta dad guryahoodii ka soo barakacay ayaa nahay.”

Waxay xustay in ay ku jiraan xaalad adag oo aysan horay u soo marin. Carruurteeda oo ah agoon ay kaligeed korinayso ayay sheegtay in ay mar u kariso raashin ay dayn uga soo qaado dukaamo ku yaalla deegaanka xiriiro.

Dayntaas oo ay qaadanaysay ku dhawaad sanad ayay sheegtay in ay ku gaartay in ka badan $1,000. Mararka qaar ayaa loo sii diidaa oo ay soo laabataa iyadoo faro maran, taas oo keentay in ay gaajo ku seexdaan carruurteeda oo 5 jir ugu yar yahay.

Qoyskeeda waxaa saamayn ku haysa biyo yari. Waxay sheegtay in booyado ka soo qaada magaalooyinka Carmo iyo Boosaaso oo qiyaastii u jira in ka badan 100 km ay deegaanka ku keentay $300 oo aysan heli karin.

Kala fogaan dhulka iyo wadooyinka oo raf ah ayaa sababay in ay qaali noqdaan. Culayskaas dhaqaale ayaa ku qasbay in ay qoysaska biyaha shubta 20 liitar waydiisato maalinkii, halka neefafka u jooga ay ku barido dadka xoolaha shubanaya in qofbaa qaar u waraabiyo.

“Wadankaan labo sano roob kama di’in. Biyo ayaa lagu nool yahay gaadiidkii dhaamin jirayna waa gadan weynay. Meel ceelasha ka fog ayaan joognaa. Gargaar biyo ayaan u baahanahay. Wax lagu noolaado ma jiraan hadda.”

Mahado ayaa sheegtay in xaaladdaan ay u dheer tahay hoy xumo. Waxay degan yihiin buush ay ka samaysay maryo iyo geedo ay isku dartay oo dhinac ay jiingad ka saartay, kaas oo aan wada qaadin qoyskeeda oo badan. Habeenkii ayay xustay in ay carruurta kuwa yar yar seexiso maalinkiina ay geedaha harsadaan.

Dadkii ka barakacay dagaallada Calmiskaad waxaa xaaladooda sii xumeeyay roob la’aanta oo si isku mid ah u saamaysay ililihii noloshoodu ay ku tiirsanayd. Kaalmo la’aanta iyo kaydadkii ay la soo guureen oo meesha ka baxay ayaa uga sii daray.

Dhudi Guuleed Xasan waxay qoyskeeda oo 9 ah u la’dahay cunno iyo biyo ay ku noolaadaan. Waxay sheegtay in ay hal mar dabka saartaan in yar oo uga harsan 30 kiilo oo masago ah oo maamulka deegaanka Barookhle uu siiyay dhamaadkii bishii December.

Haweenaydaan ayaa xustay in dhaqaale xumadu ku sababtay in aysan xitaa dayn qaadan karin. Waxaa deegaanka Barookhle oo ay u ku sugan yihiin looga leeyahay $500. Buugeedii ayaa la xiray horaantii Sanadkan, markii dhowr mar oo laga dalbaday ay waxba bixin waysay.

“Markaan imaanay daynta waa nala siin jiray, laakiin hadda waqtiga ayaa xummaday oo nin-walba xoogaagiisa isagaa reebtay kii gacan marnaana xaaladiisu waa adag tahay, awalna xoolo badan ma aanan lahayn meeshii aan xijiga ka guran jirnayna waa ka nimid.”

Dhudi ayaa sheegtay in markii ay deegaankeeda joogtay ay haysteen nolol middaan dhaanta. Waxay ku tiirsanaayeen xijiga oo ay labo mar guran jireen sannadka iyo ari yar oo ay ku haysteen tuulada Xagar.

Xero barakac oo duleedka Barookhle ah oo ay degan yihiin hadda waxay ku wajahayaan hoy la’aan. Qoys ay qaraabo yihiin ayaa ku caawiyay hal qol oo jiingad ah, kaas oo aan ku filayn carruurteeda. Odaygeeda waxay sheegtay in uu ka mid yahay ciidanka dagaalka ku jira oo uusan qoyska waxba ku soo kordhin.

Biyo, baad yari iyo cudurro isku raacay ayay labadii bil ee ugu danbaysay uga dhinteen 56 ka mid ah lixdan ari ah oo ay kala soo barakaceen deegaanka Xagar ee gobolka Bari. 4 neef oo u jooga waa wayd u baahan raashin, balse aysan u awoodin, kuwaas oo aysan rajo badan ka qabin in ay sii noolaan karaan.

Xaaladaan barakaca iyo wax la’aanta isbiirsaday waxaa uga waxbarasho beelay labo carruurteeda ah oo dugsi dhexe uga dhigan jiray deegaankoodii. waxay xustay in ay bixin waysay min $5 oo lagu dhigto iskuullada deegaanka Barookhle.

“Wax la’aan ayaa looga reebay iskuulkii iyo Qur’aankii labadaba. Anaguna guriga ayaan ku haynaa inlee haddii aysan tabar jirin cid loogu caroonayo ma jirtee.”

Dhudi ayaa sheegtay in sadddex carruurteeda ah ay qandho badan, qufac iyo shuban ku aragtay labadii toddobaad ee ugu danbaysay. Ma awoodo dhaqaale ay ku gayso isbitaallada magaalooyinka kale, xerada ay degan yihiina kama jirto xarun caafimaad ah, taas oo walwal hor leh ku abuurtay.

Haweenaydan ayaa sheegtay in ku dhawaad 40 sano oo ay ku nooleyd buuraha Calmiskaad ee gobolka Bari ay tahay markii ugu horaysay ee ay ka barakacdo. Dagaallada weli ka socda buuraha gobolka ayaa ka hor taagan in ay deegaankoodii dib ugu laabtaan.

Danta ayaa ku qasabtay in ay nolol ka raadiyaan xeryo buux dhaafay oo aysan ka jirin adeegyada aas-aasiga ah, balse kaliya ay amaan ku haystaan.

Warbixin ay 22 Janaayo soo saartay hay’adda Bisha Cas ayaa lagu sheegay in ka badan 200,000 oo qoys oo ka barakaca dagaallada ay dhibaatooyin cunno xumo, biyo yari iyo gargaar la’aan caafimaad ku wajahayaan deegaanno oo ka tirsan Soomaaliya. Waxaa ku jira dadka ay saameeyeen dagaalada ciidanka Puntland ay kula jiraan kooxda Daacish.

Cadiraxmaan Abdullaahi oo ka tirsan ICRC ayaa sheegay in dhulkii lagu dagaalamay oo aan weli laga sifayn miinooyinka iyo haraadiga hubka, ceelashii biyaha oo qallalan, nacfigii beerihii oo meesha baxay, xoolihii oo la’day iyo adeegyada cafimaad oo burburay ay sababtay in nolosha dadku hoos u dhacdo.

“Meelaha qaarkood ee dadku tageen xitaa ma lahan awoodda gaaritaanka waddo la’aan darteed. Noloshooda aad ayay uga sii liidataa sidii hore. Waxay joogaan guryo aan dhaxan iyo qorax celinayn iyo cunto hal mar ah sababtoo ah hab-nololeedkoodii ayaa burburay abaarta iyo colaada dartood.”

Cabdiraxmaan ayaa sheegay in sanadkii hore ay saddex xirmo oo daawooyin iyo agabka qalliinka ah ku wareejiyeen isbitaallada gobolka Bari iyo Balli-dhidin, iyagoo dib u dhis ku sameeyay xarunta caafimaadka isku-shuban. Waxay sidoo kale cawimaad cunno gaarsiiyeen ku dhawaad 10,000 oo qoys, balse ah wax aad u yar marka baahida jirta loo eego.

Qoysaskaan oo saamaynta roob la’aanta ku waayay ilihii ay ku tiirsanaayeen waxay quus ka muujinayaan maaraynta noloshooda, maaddaama ay waayeen xoolaha oo laf dhabar u ahaa.

The post Dagaalka iyo abaarta ka jira Puntland quus geliyay qoysaska barakaca ah appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Cabdullaahi Axmed Diiriye oo ka mid ah ayaa sheegay inuu faa’iiday $775 oo uu ka helay dalagyo khudaar u badan oo dhowr mar uu ka goostay beertiisa oo 2.5 hektar ah. Lacagtaas ayaa u sababtay inuu si walwal la’aan ah u daboolo baahiyaha reerkiisa.

Fursadaan waxay ka saartay nolol xumo haysay iyo daymo lagu lahaa. Beerta ayaa u noqotay Ishii ugu horraysay ee uu ka helo dakhli kaafiyay caruurtiisa oo 10 ah iyo xaaskiisa.

“Beerashada kaalinta ugu muhiimsan ayay iigu jirtaa. Wixii aan u baahano markii ay noo bislaadaan ayaan ka soo goosanaa. Qoyskayga waa dhowr iyo toban qof. Wixii aan cunno mooyaane inta kale waa iibsanaa oo raashinka kale ayaan ku soo beddelanaa. Cunno ama dhar wixii aan u baahano waa gadan karnaa.”

Cabdullaahi ayaa sheegay inuu goostay yaanyo, qare, batiiq iyo khudaarta cagaaran, welina qaar kale ugu yaallaan beerta. Macaamiiil uu ku leeyahay Gaalkacyo iyo deegaankiisa ayaa ka iibsada.

Wuxuu ku iibiyo qiimo ka hooseeya kan ay siiyaan ganacsatada magaaalada. Ninkaan ayaa xusay in maalin-kasta uu qaado ugu yaraan 6 jirigaan oo khudaar ah. Waxaa maalinba maalinka ka danbeeya ku soo xirma dad cusub oo dalagiisa iibsada.

Wuxuu iska guday $290 oo ka mid ah $870 dayn ah oo lagu lahaa ku dhawaad sanad uu shaqo la’aanta ahaa. Bilaha soo aadan ayuu qorshaynayaa inuu bixiyo qaybta ku harsan, maaddaama uu tacabkiisa ku guulaystay.

“Daynta aan bixiyay waa badan tahay. $10 maalinkii aan helo waa bixiyaa. Awal waxay igu gashay dad cuntadiisa oo carruurtaas ayaan ku biilayay. Hawadaydu waa badan tahay wixii ii siyaadana nolosha dadkayga ayaan uga faa’iidaynayaa.”

Cabdullaahi ayaa tilmaamay in ka hor beertaan ay ku tiirsanaayeen dayn uu ka qaadan jiray dukaamo Ceel-aqwaan ku yaalla iyo wax uu waydiisto qaraabadiisa. Waxaa bartamahii sanadkii hore meesha ka baxay shaqo dhagax jabis ah oo maalinkii uu $5 ilaa $7 ka heli jiray, taas oo kaafin jirtay quud-maalmeedkooda.

Shirkado waa weyn oo soo saara dhagax qoran kana qiimo jaban midkooda gacanta lagu qodo ayuu sheegay inay la wareegeen shaqooyinkoodii.

Beerta wuxuu dhinac kaga abuuray caws uu siiyo 10 ari ah oo u joogta. Saddex irmaan ayuu xusay inay yeesheen caano uu hadda carruurta ugu cadaysto.

“Awal wax walba waa raadin jirnay oo Gaalkacyo ayaan aadi jirnay. Hadda si weyn ayay isku beddeleen. Waa ka raysanay khudaartii la soo gadayay ama la so daymanayay, waa soo iibsanaa ama waaba nala aaminayaa inlee dalag ayaa beerta nooga soo go’ayee, awalse cidina nama aamini jirin.”

Cabdullaahi ayaa sheegay inuu dugsi Qur’aan ku daray labo carruur ah oo horay aan waxba ugu baran jirin. Wuxuu isku darkooda bishii ka dhiibaa $20.

Wuxuu beertiisa si bilaash ah maalin dhaaf ugu waraabiyaa tubbooyin loogu xariiriyay haan weyn oo beeralayda ka dhaxayso. Soolar iyo diinimo loogu rakibay ceel riig uu deegaanku horay u lahaa ayaa si dhib yar ku soo gaarsiiya biyaha.

Qoyskiisa ayaa 2023 ka soo barakacay deegaanka Qoorasayn ee gobolka Mudug, markii daaq iyo biyo la’aan dartooda ay uga le’deen 63 ari ah iyo 5 geel ah oo ay noloshoodu ku tiirsanayd. Wuxuu magaalada la yimid 6 ari ah oo aan nacfi lahayn.

Abaaraha ayaa sababay in reer guuraa badan ay door bidaan tacabka beeraha. Cawimaadda hay’adaha, iskaashiga dhexdooda ah iyo kaalmo yar oo meelaha qaar ay maamulada ka helaan ayaa horseeday inay ka miro dhaliyaan iskudaygooda.

Bashiir Axmed Maxamed oo kamid ah ragga fursadaan helay ayaa sheegay in uu labadii bil ee ugu danbaysay qoyskiisa ka saaray hubaanti la’aan cunno oo ay wajahayeen. $580 oo uu ka helo dalagyadiisa ayuu ku dabaray masruufka, kirada iyo qeyb uu beerta dib ugu celiyo.

“Khudaar ayaan abuuranay aad ayaana meel fiican uga gaarnay. Waxyaabo badan ayay naga kaafisay, sida raashinka waxaa la karsadaa qado, quraac iyo casho. Dhaqaalaha iga soo gala ciyaalkii xitaa nafaqo ayay ii heleen oo dhiig ayay ii yeesheen.”

Bashiir ayaa xusay inuu iska bixiyay $140 oo 7 bil looga lahaa kirada labo qol oo jiingad ah oo ay ku nool yihiin qoyskiisa oo 7 qof ah, kuwaas oo bishii $20 ah.

Bashiir ayaa tilmaamay inuu ku haminayo in beertiisa uu ballaariyo si wax soo saarkiisa uu meel badan u gaaro.

Ninkaan ayaa sheegay inuu soo qaatay tababar u socday saddex bil oo ku saabsan hab beerashada, dhulka wax lagu abuuri karo, sida cayayaanka loola dagaalo iyo biyaha ay dalagyadu u baahan yihiin. Aqoontaas iyo agabka loogu daray ayaa u fududeeyay.

“Beerta silig ayaa naloogu xiray. Waa naloo habeeyay oo carro jabin ayaa naloogu sameeyay markii hore oo howl badan ayaa laga qabtay. Abuurkii waa nala siiyay iyo qalabkii lagu beeri lahaa. Waxaa ii suuragashay in aan iska bixiyo daymo horay la iigu lahaa waxna aan beerta meel u dhigo.”

Bashiir ayaa sheegay in taageerada la siiyay iyo dadaal uu bixiyay ay ka caawisay inuu faa’iido badan helo. Dhul aabihiis uu leeyahay ayuu beerta ka samaystay, taas oo kiro uu kaga baaqsaday.

Waxay deegaanka Ceel-aqwaan yimaadeen sanadkiii 2022, markii 300 oo ari oo ay dhaqanayeen ay 287 ka mid ah kaga baxeen abaar isxigxigay intii kalena ay nacfi beeshay. Gaalkacyo ayuu ka billaabay dhismaha guryaha si uu nolol-maalmeed ugu helo carruurtiisa, balse fursadaha oo yar ayaa caqabad ku noqday.

Cabdiraxmaan Siciid Faarax oo ah gudoomiyaha beeraleyda deegaanka Ceel-aqwaan ayaa sheegay in dadka ka faa’idaystay mashruucaan ay ka mira dhaliyeen xirfadihii la baray iyo agabkii la siiyay. Dhaqaalaha ka soo gala beeraha ayay dib ugu celiyeen qoysaskooda oo ay uga saareen nolol xumo haysay.

Wuxuu intaas raaciyay in dadkaan lagu soo xulay baahiyaha ay qabaan iyo sida ay u kala liiteen dhaqaale ahaan. Waxay ahaayeen rag aan la hayn wax xirfad ah oo noloshooda ay ku maareeyaan, shaqooyinkoodii xoogsiga ahaana ay ka joogsadeen

Beeralayda waxay laf dhabar u yihiin wax soo saarka cunnada iyo kaabeyaasha dhaqaalaha dalka. Taageerada ay helaan waxay u suuragalisaa in ay sare u qaadaan tacabka oo ku tiirsanaantiisu ay nolosha muhiim tahay.

The post Mudug: Xoolo-dhaqato hore oo nolol xumo kaga baxay tacabka dhulka oo ay ku dhiiradeen appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Maxamuud Ilyaas Xasan, wuxuu ku filnaaday muddo lix bilood ah oo uu shaqaynayo maaraynta nolosha hooyadii iyo walaahii oo todoobo ah. Hadda waxay ka mid yihii dadka ugu ladan xerada Saacid ee degmada Kaxda oo ay ku nool yihiin.

Waxaa isbeddelkan ka caawiyay toddobo doolar oo uu maalinle ugu qaato qeybta uu qaabilsan yahay oo ah gurista dalagyada bislaaday sida yaanyo, basbaas iyo qajaar. Wuxuu sheegay inay isaga iyo qoyskiisa ay ka baxeen culeysyo dhanka nolosha ah oo ay ugu horreyso helidda cunnada.

“Mararka qaar maalin iyo labo maalin waxba lama helayn xitaa cuntada in la helo waxay ahayd mid adag, laakiin beertu waxay noo suurtagelisay inaan nolol maalmeed ka helno si aan qoyskeena ugu dabarro. Saddexda wakhti mararka qaar waa la helayaa, waxbarashadana waa ka bixiyaa.”

Maxamuud ayaa tilmaamay inay shaqadan sidoo kale u rumaysay riyo uu lahaa oo ahayd inay tacliin heleen walaahihii. Waxaa u suura gashay inuu fasalka koowaad ee iskuulka hoose uu ka diiwaan geliyo labo walaalihii ah oo bille uga bixiyo 16 doollar.

Maxamuud ayaa sheegay hab beerashada uu si wanaagsan ugu oo bartay dhul hal hektar ah oo ay ku lahaayeen agagaarka Awdhiigle gobolka shabeellaha Hoose.

Ninkan ayaa sheegay in helidda fursaddan ay u sahashay aqoon hore oo uu u lahaa tacabka. Wuxuu ka mid noqday dadka la xushay marka khibradooda lagu qancay.

“Waxay ii suurtagelisay aqoontaas inaan shaqadan ku helo. Dadku maaddaama ay raadinayeen qof aqoon u leh waxa ay beerteen oo daryeeli kara, fahmi karana inta ay geeduhu dhalayaan, iyo sida looga daaweeyo cayayaanka, taas ayaa ii sahashay maanta inaan shaqadan joogo.”

Maxamuud ayaa tilmaamay inaysan muddo saddex xilli waxba uga soo bixin beertooda markii ay isku xigsadeen fatahaado iyo abaar.

Wuxuu intaas ku daray inay ka fursan waayeen inay xeryaha magaalada Muqdisho soo miciin bidaan sanadkii 2022, markii ay nacfi beeshay beertii ay noloshooda ku tiirsanayd abaarta darteed.

Maxamuud in kasta oo uu hadda yahay laf-dhabarta qoyskiisa. Wuxuu tiigsanayaa inuu aqoontiisa beeraha kor u qaado. wuxuu ka fekerayo sidii uu milkiile u noqon lahaa.

“Waxaa ii qorshaysan maaddaama aan magaalada dhexdeeda joogo, fursado badanna ay jiraan, inaan wahti kooban raadiyo si aan uga faa’iidaysto cilmiga beeraha aan u barto, waqtigaas oo aan magaalada dhexdeeda joogo darteed, aan uga faa’iidaysto si fursad berye ay iigu noqoto.”

Nolosha qoyska Maxamuud ayaa hadda ka wnaaagsan sidii ay ahayd.Wuxuu ku haminayaa inuu ka helo dhaqaale u suura gelinaya inuu ka baxo nolosha barakacnimada.

Ragga kale ee u kallaha beeraha dadan waxaa ka mid ah Cali Xasan Guuleed oo 26 sano jir ah. Wuxuu nolol xasilloon u helay qoyskiisa oo danyar ah oo nool deegaanka Jaziira ee duleedka caasimadda.

Wuxuu sheegaysan inuusan hadda wax welwel ah ka qabin quudinta walaalihii oo sagaal ah iyo daryeelka hooyadii oo la nool cudurka Macaanka.

Shaqada uu Cali ka helay beeraha casriga ah ayaa u sahashay inuu si rasmi ah ula wareego mas’uuliyadda qoyska.

“Shaqada hadda waan ku faraxsanahay sida ay u socoto, Alxamdullilah. Saddexda wakhti iyo guriga biilkiisa waan u filannahay. Waagii hore waxaan ku noolayn qof khayre ah wax noo soo tuura iyo dad meelahaas wax nooga soo dhiiba, laakiin hadda fursad fiican ayaan haysanaa.”

Cali waxaa uu qaabilsan yahay buufinta dallagyada saaran beerta iyo sidii uu uga ilaalin lahaa cayayaanka.

Ninkan ayaa sheegay in ka hor inta uusan helin shaqadan ay noloshoodu ahayd mid aad u liidata balse hadda ay dib u soo kabanayaan.

“Horey hooyo dhar-dhaqis iyo wax kasta ayay u mari jirtay si aan u noolaanno. Hadda laakiin waan ka roon-tahay, Alxamdullilah anigaa shaqeeya oo subax kasta halkan yimaada. Galabtiina waan ka baxaa, marka qoyska hadda waan u filasnnahay. Insha Allah, waxaan rajaynaynaa inaan dib ugu laabanno beereheenii.”

Waxay ku tiirsanayeen dakhli yar oo hooyadiii oo jirran dantu ay ku qasbi jirtay inay ka soo saarto shaqooyinka dhibka badan sida dhar-dhaqista iyo u adeegidda qoysaska kale.

Cali ayaa sheegay inuu qoyska uu yahay qofka keliya ee hadda u shaeeya. Wuxuu tilmaamay inay nolol xumo ay galeen markii uu aabbihii dhintay 2019 ay hadda shaqadan uga soo kabteen.

Maxamed Maxamuud Xirsi, oo ah maamulaha beerta Deeqsan, isla markaana xubin ka ah guddiga beeralayda gobolka Banaadir, ayaa sheegay in mudnaanta koowaad la siiyo dhalinyarada leh khibradda beeraha ee ka soo barakacay gobollada, maaddaama ay horey u yaqaaneen hawsheeda. Sidoo kale, dhalinyarada danyarta ah ee deegaanka u dhow ayuu xusay inaysan illloobin oo ay siiyaan tababaro ku saabsan habka waraabka dhibca-dhibcaha beeraha dadan.

“Dhalinyarada halkan ka shaqeysa inta badan waa dad barakac ah oo beerahoodii ay saameeyeen abaaraha, waxaan door bidnay inaan iyaga fursad siino waayo waa dad aqoon u leh ciidda iyo dhirta, shaqadana si dhakhso ah ayay u baranayaan.”

Ninkan ayaa sheegay inay beerahan deegaanka ku soo badanayaan maaddaama dhulkii miyiga ay abaaro saameeyeen. Wuxuu xusay in hab beerashadan ay tayo leedahay maaddaama la adeegsanayo farsamooyin looga gaashaaman karo isbeddelka cimilada.

Wuxuu intaas raaciyay in ujeedadoodu ay yahay in ay shaqo siiyaan dhallinyaro badan si ay u kordhiyaan wax soo saarkooda. Wuxuu sheegay in keliya beertiisa ay ka hawl galaan lix qof.

“Hadafkeenu ma ahan keliya wax-soo-saar, balse waa inaan abuurnaa isbeddel nololeed. Markaad aragto wiil dhalinyaro ah oo horay u dhibaataysnaa oo hadda qoyskiisa iyo waxbarashada walaalihiis ka bixinaya shan doolar oo uu maalintii halkan ka helo, waxay noo tahay guul weyn.”

Baraarugga beeraha dadan dhulka Soomaalida ayaa isa-soo taraya, maadaama ay qofka leh u suura-gelinayso inuu kala tacaalo biyo yarida ka dhalatay isbeddelka cimilada iyo maaraynta cayayaannada. Waxay sidoo kale kordhinaysaa fursadaha shaqo ee ay dadka deegaanka ka heli karaan.

The post Rag shaqooyin ka helay beeraha Muqdisho oo ku filnaaday nolosha qoysaskooda appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.

Dhibaatadan waxaa horseeday jeex-jeex uu dhulku sameeyay iyo buuraha oo dhowr meel oo kala duwan uga soo dumay jidad raf ah oo ay isticmaali jireen. Khudaartii u soo go’day ayaa xumaatay oo la daadiyay, markii gaadiid lagu raro loo waayay.

Cali Jaamac Faarax oo ka mid ah beeraleyda Galgala ayaa sheegay inay ka khasaareen basal, yaanyo, saytuun, cambe iyo cagaar kale oo bishii 11 dhowr mar uga soo go’ay beertiisa oo labo hektar ah. Wuxuu xusay in ay culays dhaqaale ku noqotay arrintan.

“Nolosheenna oo dhan beerta ayay ku eked, haddii uu dalagii khasaarayna dhaqalaheenii wuu baba’ay. Iibka dalagyada gawaari ayay ku xirnaayeen waana ka joogsaday dhaqdhaqaaqii gaadiidka, in cirka wax lama mariyo ee dhulka ayaa la maraaye.”

Cali ayaa sheegay in waddada ka xirantay ay ahayd tan kali ah ee ku xiraysay magaalada Boosaaso oo in ka badan 80 km u jirta. Saddexdii bil ee ugu danbaysay waxaa ka luntay in ka badan $3,000 oo isugu jirta faa’iidadii uu filayay iyo lafihii uu galiyay tacabka.

Beerta ayaa u ahayd isha ay ku tiirsanaayeen qoyskiisa oo 10 qof ah. Wuxuu tilmaamay in uu hadda dabooli la’yahay baahiyahooda aas aasiga ah. Waxa kali ah ee ay cunaan waa dalagyada ay iibka u waayeen gaar ahaan timirta iyo khudaarta.

“Qofku wuxuu ku nool yahay dhaqaale soo gala oo wuxuu cabi lahaa, cuni lahaa ama dadka ku xiran uu siin lahaa ay ka soo galayeen. Waxaas oo dhan meesha waa ka baxeen. Illaa labo kun oo kiilo oo basal iyo yaanyo ah ayaa iga khasaaray, marka waa burbur weyn, shaqo kalena meeshaan ma leh.”

Cali ayaa sheegay in ay horay caqabado dhanka waddooyinka ah ula kulmi jireen, balse hadda ay ugu daran tahay. Deegaankiisa waxa aan laga walwalin waa biyaha oo ay si bilaash ah uga heleen togogga.

Go’doonka ayaa sababay in dadkii deganaa ay badankoodu isaga guureen, taas oo meesha ka saartay in ay suuq gudaha ah u helaan wax soo saarkooda.

Ninkaan ayaa dhanka kale tilmaamay in gurigiisii oo saddex qol ahaa uu dumay dhamaadkii Sebteembar, markii uu dhulku dilaacay.

Waxay ku nool yihiin labo qol oo ay ka samayteen geedo iyo maryo duug ah, kuwaas oo qoraxda iyo qabowga aan midna ka celin karin.

“Illaa 300 oo guri ayaa dumay qofka ugu fiican barxadiisa ayuu seexdaa, kuwii kalena waa guureen. Wixii naga lumay oo dhan wali wax naloogama qaban.”

Cali ayaa xusay inay ka waxbarasho beeleen saddex carruurtisa ah oo u dhiganayay dugsiga sare ee Xamdaan ee magaalada Boosaaso. Waxaa la soo eryay Oktoobar, markii uu bixin waayay $60 oo bil kasta laga qaadi jiray. Hadda waxay la joogaan tuullada iyagoo daruus la’aan ah, markii dad ehel ah ay gaari raaca ka soo bixiyeen oo dib loogu soo celiyay.

Waxaa sidoo kale loo haystaa $1,700 oo dayn ah oo dadka ku leh uu kula ballamay inuu ku bixin doono dalaga khasaaray, balse aan hadda suuragal u ahayn. Ninkaan oo weligiis ka mid ahaa beeralayda gobolka Bari ayaa sheegay inay la qabsan la’yihiin xaalada ay galeen.

Waddo xumadaan dadka ay saamaysay waxaa ka mid ah qoyska Cismaan Cilmi Muuse oo 6 qof ah. Waxaa ka khasaaray dalagyo uu beeristooda muruq iyo maal badan galiyay.

Ninkan oo beer labo hektar iyo bar ah ku leh deegaanka Mircin ee buuraleyda Calmadow ayaa sheegay in dalagiisa oo diyaar ah uu waayay gaadiid uu ku geeyo magaalooyinka Badhan, Boosaaso iyo Taleex oo u jira masaafo u dhexeysa 80 km illaa 120 km. Gawaari si dhib ah lagu helo ayuu sheegay in ay kirada qaali uga dhigeen oo aysan waxba ku raran karin.

“Waa dhul raf oo aad u dhib badan. Dhabbo xumadaas waxay nagu keentay in haddii khudaar la beerto ama looga baahdo magaalada lama helayo meel la soo marsiiyo oo gaari la’aan ayaa kugu dhacaysa, taas waxay keenaysaa in mirihii naga qurmaan.”

Cismaan ayaa sheegay dalagyo isugu jira liin macaan, liin dhanaan, canbe iyo saytuun oo u soo go’ay bishii sagaalaad aysan waxba uga gadmin. Wuxuu galiyay $800 oo inta badan ay dayn ku ahayd oo aysan waxba uga soo noqon.

Ninkaan ayaa sheegay in dhaqaale xumo iyo waddo la’aanta ay u raacday inaysan deegaanka Mircin ka jirin adeegyada waxbarashada iyo caafimaadka. Magaalooyinka adeegyadan lagu heli karo ayuu xusay in uusan reerkiisa geyn karin faro marnaanta darteed. Qofkii ka xanuunsada uma heli karaan daryeelka uu u baahdo.

Cismaan ayaa sheegay in carruurtiisa oo gaaray da’da waxbarashada aysan waligood waxba dhigan. Tuuladu ma leh iskuul dhaqaale darrada haysana waxay ka hor istaagtay in uu meel kale u diro.

Wuxuu saddex bil bixin waayay $240 oo ah mushaarka labo nin oo beertaa uga shaqaynayay. Waxaa intaas u dheer in lagu leeyay $530 dayn ah oo reerka uu raashin iyo arrad-tir ugu qaatay dhowr mar. Noloshoodu waxay muddo dheer ku tiirsanayd beeraha oo hadda aysan wax shaqo ah ka socon.

Gudomiyaha iskaashatada beeraleyda Calmadow Cabdixakiim Axmed Faarax ayaa sheegay in dhibaatada waddo xumada aysan hayn awood ay wax uga qabtaan. In ka badan 40 tuulo oo buuraha ku teedsan ayuu xusay in ay saamayntu gaartay. Xaaladaan ayaa horseeday in laga quusto tacabka.

“Waddo la’aan darteed dhirtu miraha waa dhalaan way qubaan. Hadii mar gaari la helo cid nooliga iska bixin kartaa ma jirto. Marar badan ayaan iskudaynay inaan wax ka qabano, dhulkii dilaacay waa buux buuxinay.”

Gudomiyaha ayaa sheegay in qaar badan oo beeralayda ka mid ah ay noloshooda maarayn la’yihiin. Dowlada Puntland iyo hay’adaha samafalka ayuu xusay in ay dhowr mar cabasho u gudbiyeen, balse aysan wax jawaab ah ka helin.

Isbadalka cimilada oo sababay abaaro soo noqnoqda, roobab culus oo dhulka waxyeeleeya iyo nabaad-guur ku yimid deegaanka ayaa keenay in qaybo dalka ka mid ah lagu arko waxyaabo aan horay loogu aqoon sida, dhul-go’yo.

The post Waddo xumo nolol adag galisay beeralayda Calmadow iyo Galgala ee gobolka Bari appeared first on Radio Ergo - Somali Humanitarian News and Information.